Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda hece kavramını tanıyacak, heceyi belirleyen dört kuralı örneklerle öğreneceksiniz. Hece biçimlerini (kapalı, açık, kapalı-açık, kapalı-açık-açık) tanıyacak, hece sayısına göre sözcüklerin nasıl gruplandığını inceleyeceksiniz. Eklerin heceye etkisi ile bildirme eklerinin neden heceye bağlanmadığını görecek, son olarak vuruş, redif ve kafiye kavramlarıyla tanışacaksınız.
Hece Nedir?
Hece, bir veya birden çok sesin oluşturduğu, en az bir ünlü içeren en küçük ses grubudur. Heceyi belirleyen iki temel kural vardır: bir hece daima ünlüyle başlar ve bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz. Bu iki kural, bütün sözcüklerin hecelenmesinde geçerlidir.
Basit Örnek
Göz, el, ad, at, ev, su ve kitap gibi sözcükler tek hecelidir; çünkü bir ünlü ve onu izleyen en çok bir ünsüz bulunur. İki heceli sözcükler ise sağ-lık, kitap-tık, ev-ler, su-yu ve ağaç-lar biçiminde hecelenir. Üç heceli sözcüklere kütüp-hane, ağaç-lık, ev-ler-imiz ve güzel-lik örnektir. Hece sayısına bakarak sözcüğün yapısını tanımak, yazım denetimlerinde çok işe yarar.
İleri Örnek
Heceyi belirleyen dört kural vardır ve heceleme sorularında bu kurallara sırayla başvurulur. Ayrıca dört ünsüzden oluşan fiiller ikiye ayrılarak hecelenir ve sonra birleştirilir: bulun-, gir-, bulur- ve getir- fiilleri böyledir. Aynı biçimde gözlük sözcüğü göz ile lük, kuzgun sözcüğü kuzu ile gun, altınım sözcüğü altın ile im biçiminde birleşmiştir.
Vuruş da heceyle ilgili bir kavramdır. Vuruş, hece içinde ünsüzün ağırlık kazanmasıdır. Sözcük yapısına göre dört heceli sözcüklerde vurgu 1. ve 3. seste, beş heceli sözcüklerde 2. ve 4. seste, altı ve daha çok heceli sözcüklerde ise 3. sestedir. Ağaçlıklarımız beş heceli olduğu için 2. ve 4. seste vurgu yapılır.
Bir dizede hece sayısı tek ise ölçü dünya, çift ise ölçü hece sayısına dayanır. Bu ayrım ölçü konusuna giriş niteliğindedir; 5. sınıfta ayrıntılı olarak işlenir.
Hece Biçimleri
Hece biçimi, hecenin ilk ünsüzüne ve son ünsüzüne bakılarak bulunur. Ayrımda önce ilk ünsüze, sonra son ünsüze bakılır. Bir sözcükte hece biçimlerinin aynı olması zorunlu değildir.
| Hece biçimi | Başlar | Biter | Sonraki hece | Örnek |
|---|
| Kapalı | Ünsüz | Ünsüz | Yok | sağ, kız, kitap |
| Açık | Ünsüz | Ünlü | Yok | göz, el, ad, at |
| Kapalı-açık | Ünsüz | Ünsüz | Ünlüyle başlar | sıcak-tır, ağaç-ta, sağ-lık |
| Kapalı-açık-açık | Ünsüz | Ünsüz | İki hece ünlüyle başlar | saç-lık-sa |
Tablodaki örnekler biçimi çok iyi gösterir. Kapalı hece ünsüzle başlar ve ünsüzle biter; açık hece ünsüzle başlar ve ünlüyle biter. Kapalı-açık biçiminde ilk hece kapalı, ikinci hece açıktır ve ikinci hece ünlüyle başlar. Saçlık sözcüğünde saç hecesi ünsüzle başlayıp ünsüzle bittiği için kapalı, lık hecesi ünsüzle başlayıp ünlüyle bittiği için açıktır; sa da açık olduğundan sözcük kapalı-açık-açık biçimindedir.
Vuruş, Redif ve Kafiye
Üç kavram birbirine karıştırılabilir. Vuruş hece içinde ünsüzün ağırlık kazanmasıdır ve heceyle ilgili bir konudur. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Kafiye dize sonundaki seslerin birbirine uyumudur. Bu yüzden kafiye seslerin uyumuyla, redif ise o uyumu sağlayan ek ya da sözcükle ilgilidir.
Sözcüğün yapısına ve hece sayısına göre vurgu yerleri şöyle özetlenebilir: dört hecelide 1. ve 3. seste, beş hecelide 2. ve 4. seste, altı ve daha çok hecelide 3. seste vurgu yapılır. Ağaçlıklarımız örneğinde beş hece bulunduğu için ağaç ve lar vurgulanan seslerdir.
Eklerin Heceye Etkisi
İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar: ev-ler (1→2), kitap-lar (1→2), su-yu (1→2) ve oku-du (2→3) örneklerinde hece sayısı bir artmıştır. Oysa bildirme ekleri (ek fiil ekleri) heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz. Bu ekler -dır, -dir, -dur, -dir, -mış, -müş, -yor, -meli, -ecek ve -di biçiminde sıralanır.
Bir sözcüğün kaç heceli olduğunu anlamak için önce kökü bulmak, sonra ekleri sırayla eklemek ve her ekten sonra hece sayısını yeniden saymak en sağlıklı yoldur. Bu yöntem ders çalışırken de sınavlarda da kullanılabilir.
Özgün Çalışma: Hece Taksimi
Aşağıdaki özgün çalışmada dört sözcük seçilmiş, her biri hecelerine ayrılmış ve biçimi belirtilmiştir. Çalışmayı kendi seçtiğiniz sözcüklerle yineleyebilirsiniz.
Özgün örnek paragraf: Defterimin birinci sayfasına bir çalışma listesi yazdım. Gö-zlük sözcüğü iki heceye ayrılır ve göz ile lük sözcüklerinin birleşmesinden oluşur. Ev-ler-imiz üç hecelidir; ev hecesi kapalı, ler hecesi açık, imiz ise ünlüyle başladığı için bu dört biçimin dışındadır. Git-mek sözcüğünde iki ünsüzden oluşan kümeli fiil sertleştiği yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanır; bu yüzden git-mek biçiminde iki heceye ayrılır. Saç-lık-sa ise kapalı, açık, açık biçimlerinden oluşan üç heceli bir sözcüktür; kapalı hece ilk sırada, onu izleyen iki hece açıktır.
Bu çalışmada her adım bir kurala dayanmaktadır. Gözlük için dördüncü kural, gitmek için birinci kural, evlerimiz için eklerin bir hece açması, saçlık için ise hece biçimleri tablosu kullanılmıştır.
Özgün örnek dize:
Akşam olur, günler uzar,
Her hece bir yola benzer,
Kapalı açığa yaklaşır,
Dizede kafiye arar.
Bu dize de kendi yazımımdır. Dört dize de sekiz hece olduğu için ölçü hece sayısına dayanır. Dize sonlarındaki uzar, benzer, yaklaşır ve arar sözcüklerinde tekrar eden ar sesi kafiyeyi oluşturur; bu uyumu sağlayan ar eki ise rediftir. Üçüncü dizede kapalı ve açık hece biçimlerine gönderme yapılmıştır.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: «git-mek» biçiminde iki heceye ayırmak · Doğru: «git-mek» iki heceli kabul edilir; iki ünsüzden oluşan kümeli fiiller sertleştikleri yere bağlanmadan önceki hecenin sonuna bağlanır.
- Yanlış: «al-tım-ım» · Doğru: «al-tın-ım». Birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlanır.
- Yanlış: «Güzelim» sözcüğündeki -im ekinin bir hece açtığını düşünmek · Doğru: -im bir bildirme ekidir; bildirme ekleri heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz.
- Yanlış: «Oku-du» sözcüğünü tek heceli saymak · Doğru: Oku-du iki heceden oluşur ve üçüncü hece ek tarafından açılmıştır.
- Yanlış: «Kafiye» ile «redif» kavramlarını aynı saymak · Doğru: Kafiye dize sonundaki seslerin uyumudur; redif ise bu uyumu sağlayan ek ya da sözcüktür.
- Yanlış: «Bir sözcükte bütün heceler aynı biçimde olmalıdır» diye düşünmek · Doğru: Saçlıkta örneğinde olduğu gibi bir sözcükte hece biçimlerinin aynı olması zorunlu değildir.
Özet
Hece, bir veya birden çok sesin oluşturduğu, en az bir ünlü içeren en küçük ses grubudur; bir hece daima ünlüyle başlar ve içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz. Heceyi belirleyen dört kural vardır: kümeli fiiller önceki hecenin sonuna, d ve t öncesi ünsüz kendisinden önceki heceye, ünsüzle başlayan ekler önceki hecenin son harfine bağlanır; birleşen ikinci sözcüğün başındaki ünsüz ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlanır. Hece biçimleri kapalı, açık, kapalı-açık ve kapalı-açık-açık olarak dört gruptur. Sözcük yapısına göre dört hecelide 1. ve 3., beş hecelide 2. ve 4., altı ve daha çok hecelide 3. seste vurgu yapılır. İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar; bildirme ekleri heceye bağlanmaz ve hece sayısını artırmaz. Vuruş hece içinde ünsüzün ağırlık kazanması, kafiye dize sonundaki seslerin uyumu, redif ise bu uyumu sağlayan ek ya da sözcüktür.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Bir hece daima ünlüyle başlar ve bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz.
- Hece biçimi, önce ilk ünsüze sonra son ünsüze bakılarak bulunur.
- Bir sözcükte hece biçimlerinin aynı olması zorunlu değildir; saçlık üç farklı biçim içerir.
- Dört ünsüzden oluşan fiiller ikiye ayrılarak hecelenir ve sonra birleştirilir.
- İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar, bildirme ekleri ise heceye bağlanmaz.
- Kafiye seslerin uyumudur; redif ise bu uyumu sağlayan ek ya da sözcüktür.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Hece Biçimini Bulma konusunun adımları:
- Adım 1: Sözcük sağ ve lık olmak üzere iki heceye ayrılır.
- Adım 2: sağ hecesi ünsüzle başlar ve ünsüzle biter; bu yüzden kapalıdır.
- Adım 3: lık hecesi ünsüzle başlar ve ünlüyle biter; bu yüzden açıktır.
- Adım 4: Sonraki hece ünlüyle başladığı için bütün biçim kapalı-açık olarak bulunur.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Bir hece daima ünlüyle başlar ve bir hec | Bir hece daima ünlüyle başlar ve bir hece içinde yan yana iki ünsüz bulunamaz. |
| Hece biçimi, önce ilk ünsüze sonra son ü | Hece biçimi, önce ilk ünsüze sonra son ünsüze bakılarak bulunur. |
| Bir sözcükte hece biçimlerinin aynı olma | Bir sözcükte hece biçimlerinin aynı olması zorunlu değildir; saçlık üç farklı biçim içerir. |
| Dört ünsüzden oluşan fiiller ikiye ayrıl | Dört ünsüzden oluşan fiiller ikiye ayrılarak hecelenir ve sonra birleştirilir. |
| İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar, | İsim çekim eklerinin çoğu bir hece açar, bildirme ekleri ise heceye bağlanmaz. |
| Kafiye seslerin uyumudur; redif ise bu u | Kafiye seslerin uyumudur; redif ise bu uyumu sağlayan ek ya da sözcüktür. |
Kendini Dene
Soru: Gözlük, kuzgun, sağlıksa, gitmek ve anlaşmak sözcüklerini inceleyiniz. Her birini hecelerine ayırıp hangi kuralın uygulandığını yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş sözcüğün her biri doğru hecelendiğinde 2 puan (toplam 10); her sözcüğün kuralı doğru belirtildiğinde 1 puan (toplam 5). Örnek: git-mek, kümeli fiil kuralı; an-la-mak, ünsüzle başlayan ek kuralı; gö-zlük, birleşme kuralı.
