Sıfat, Fiil, Zarf ve Bağlaç

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda ismi nitelendiren sıfatı ve onun türlerini tanıyacak, iş, oluş ya da hareket bildiren fiili inceleyeceksiniz. Fiilin iki temel özelliği olan çatıyı, düzenli ve düzensiz fiilleri, fiilin tabanını ve etken ile edilgen çatıyı öğreneceksiniz. Ardından fiilde değişiklik gördüğü için öge olan zarfın neden fiilden, isimden ve özneden önce geldiğini anlayacaksınız. Son olarak ögeleri kendisine bağlayan bağlaçları anlam ilişkilerine göre tanıyacak ve sözcükler arasında kullanıldıklarında sözcük öbeği oluşturduğunu göreceksiniz.

Sıfat

İsmi nitelendiren, niteliğini belirten sözcüğe sıfat denir. Isı, güzel ve tatlı sözcükleri sıfattır. Sıfat, isimden önce gelir: tatlı bir elma. Sıfat türleri dört tanedir: niteleme, belirtme, sayı ve yer sıfatı. Ayrıca sıfatın cümlede düşen öge olması yaygındır; yüklemi nitelemek dışında sıfat yazılmadan da anlam kurulabilir.

Fiil

İş, oluş ya da hareket bildiren sözcüğe fiil denir. Koşmak, düşmek ve yaşamak fiildir. Fiilin iki temel özelliği vardır: kişi ve zaman. Bu iki özelliğin adı çatıdır. Fiiller düzenli ve düzensiz olarak ikiye ayrılır. Sevmek düzenli, gitmek düzensiz bir fiildir. Fiilin tabanı, çatı eki çıkarılınca kalan düzenli fiil tabanıdır: geldi cümlesinde çatı eki çıkarılınca gel tabanı bulunur.

Fiilde Çatı

Etken (basit) çatıda özne, yüklemin yaptığı işi kendisi yapar: «Çocuklar koştu.», «Ali mektubu yazdı.» Edilgen çatıda ise özne işi kendisi yapmaz; bu durum yüklemdeki -dır, -dir, -dü, -dür, -mış, -miş, -muş, -müş, -sız, -sis, -suz, -süz, -maz, -mez ekleriyle bildirilir: «Mektup yazıldı.», «Kapı kırıldı.», «Ağaç kesildi.» Edilgen çatıda asıl özneyi yapan, özne değildir.

Zarf

Fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı durum, zaman, miktar, yer ve yön bakımından belten sözcüğe zarf denir. Yavaş, bugün, çok, burada ve dışarı sözcükleri zardır. Zarf cümlede değişiklik, yani tümleç gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir: «Dün okula erken gittim.» Zarflar «Ne? Nasıl? Nerede? Ne zaman? Ne kadar?» sorularıyla bulunur.

Bağlaç

Sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri kendisine bağlayan sözcüğe bağlaç denir. Bağlaçlar anlam ilişkisine göre çeşitlidir:

• -de / -da: uyum olmak
• ve: eşitlik
• ile / -y-le: aynılık
• ya da: seçenek
• çünkü: gerekçe
• ama: karşıtlık
• çünkü ki: açıklama
• oysa / hâlbuki: sonuç
• ki: sonuç
• de: şüphe
• ise: şart

Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katmaz; bu bağlaçlarla yapılan yapılara sözcük öbeği denir.

Basit Örnek

«Kapı kırıldı.» cümlesinde işi asıl yapan kişi belli değildir; yüklemdeki -dı eki çatıyı edilgen yapar. Buna karşılık «Kapıyı kırdı.» cümlesinde özne işi kendisi yapmıştır, yüklem etkendir. İki cümle arasındaki fark yalnızca eki ve özneye bağlanma biçimidir.

İleri Örnek

Zarfın cümlede öge olduğu, sıfatın ise çoğu kez düşen öge olduğu karşılaştırılmalıdır. «Çok güzel» ifadesinde güzel sıfatken çok zardır; zarf, sıfatı belitmiştir. Bağlaçlarda ise «evde», «kitapla» gibi yapılar öge değildir; sözcükler arasında bağlaç kullanıldığı için bunlar sözcük öbeği sayılır. Sıfat, fiil, zarf ve bağlaç bu yüzden birbirinin yerine geçmez.

Karşılaştırma Tablosu

Tablodaki sıfat ve zarf belirtme işlevi görürken bağlaç bağlama işlevi görür. Fiil ise belirten değil, yargı bildiren bir sözcüktür.

Özgün örnek paragraf: Bahçemizde iki ağaç diktik; ağaçlar hızlı büyüdü. Rüzgâr sert esti, dallar kırıldı. Fırtınadan sonra ağaçlardan biri devrildi. O sabah bahçeyi gezerken yine de yeşil bir dal gördüm ve sevindim.

Özgün örnek dize: Sıfat gelir ismin önüne, zarf gelir fiilin önüne / Bağlaç iki sözcüğü birbirine bağlar

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Sıfat, isimden sonra gelir. Doğru: Sıfat, isimden önce gelir; tatlı bir elma ifadesinde sıfat isimden önce yer alır.
• Yanlış: Çatı, fiilin kişi ve zaman eklerinden başka bir şeydir. Doğru: Fiilin iki temel özelliği kişi ve zamandır; bu iki özelliğe çatı denir.
• Yanlış: Edilgen çatıda özne, işi yapan kişidir. Doğru: Edilgen çatıda asıl özneyi yapan özne değildir; özne işi kendisi yapmaz.
• Yanlış: Zarf cümlede isimden sonra gelir. Doğru: Zarf, cümlede değişiklik gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir.
• Yanlış: Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye ayrı bir öge katar. Doğru: Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye öge katmaz; bu yapılara sözcük öbeği denir.

Özet

Sıfat, ismi nitelendiren ve niteliğini belirten sözcüktür; isimden önce gelir ve türleri niteleme, belirtme, sayı ile yer sıfatıdır. Fiil, iş, oluş ya da hareket bildiren sözcüktür. Fiilin iki temel özelliği kişi ve zamandır ve bunlara çatı denir. Fiiller düzenli ve düzensiz olarak ikiye ayrılır; çatı eki çıkarılınca kalan kısma düzenli fiil tabanı denir. Etken çatıda özne işi kendisi yapar; edilgen çatıda özne işi kendisi yapmaz ve bu durum -dır, -mış, -sız, -maz gibi eklerle bildirilir. Zarf, fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı durum, zaman, miktar, yer ve yön bakımından belirtir ve tümleç gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir. Bağlaç, sözcükleri, sözcük öbeklerini ya da cümleleri kendisine bağlar; sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar cümleye öge katmaz, sözcük öbeği oluşturur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sıfat ismi nitelendirir ve isimden önce gelir.
• Sıfatın cümlede düşen öge olması yaygındır.
• Fiilin iki temel özelliği kişi ve zamandır; bu ikisi çatıdır.
• Fiiller düzenli ve düzensiz olarak ikiye ayrılır.
• Edilgen çatıda asıl özneyi yapan, özne değildir.
• Zarf, tümleç gördüğü için fiilden, isimden ve özneden önce gelir.
• Sözcükler arasında kullanılan bağlaçlar sözcük öbeği oluşturur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sıfat ve Zarfı Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: İfade sözcüklerine ayrılır: çok ve güzel.
2. Adım 2: Güzel sözcüğünün nitelik bildirdiği görülür.
3. Adım 3: Çok sözcüğünün derece bildirdiği görülür.
4. Adım 4: Sonuç olarak sıfat ve zarf belirlenir.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki on iki sözcüğü sıfat, fiil, zarf ve bağlaç olarak sınıflandırınız: güzel, koştu, bugün, ama, burada, çünkü, ısı, yaşamak, çabuk, oysa, tatlı, dışarı.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her sözcüğün doğru sınıfa yerleştirilmesi 12 puan (her biri 1 puan); sınıflandırmanın gerekçesinin yazılması 3 puan. Örnek: Bugün yer bildirdiği için zardır; koştu iş bildirdiği için fiildir.