Deyim, Atasözü ve Özdeyiş

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda kalıplaşmış söz öbekleri ile atasözlerini tanıyacak, aralarındaki yapı farkını ayırt edeceksiniz. Deyimin en az iki sözcükten oluşan, çoğu kez mecazlı bir söz öbeği olduğunu; atasözünün ise genel bir kuralı, öğüdü tam cümle hâlinde bildirdiğini öğreneceksiniz. Ayrıca özdeyişin bir olay üzerinde yargı bildirdiğini, atasözünün ise yol gösterdiğinini görecek, bu kalıplaşmış yapıları kendi cümlenizde doğru yerde kullanmayı ve özgün bir metinde bulup anlamını açıklamayı uygulayacaksınız.

Deyim Nedir?

Deyim, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecazlı anlam taşıyan bir söz öbeğidir. Deyimde hiçbir sözcüğün anlamı tek başına bütünü anlatmaz; anlamı öbek, bütün olarak taşır. Deyim bir cümlenin içinde yer alır ve kendi başına bir yargı bildirmez.

• can kulağıyla dinlemek = çok dikkatli dinlemek
• dört gözle beklemek = sabırsızlanarak beklemek
• el atmak = karışmak
• göz yumdurmak = göz kararıyla

Bu örneklerde ortak özellik şudur: sözcüklerin yazımı sabittir ve anlam gerçek anlamlarından uzaklaşmıştır. Örneğin dört gözle beklemekte dört gözden söz edilmez; sabırsızlık anlatılır.

Atasözü ve Özdeyiş

Atasözü, genel bir kuralı, öğüdü anlatan tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadedir. Tam cümle olduğu için içinde bir özne ve bir yüklem bulunur; böylece yargıyı tek başına da söyleyebilir. Atasözüne özdeyiş adı da verilir; bu yüzden özdeyiş sözcüğü geçse de tanım ve kullanım atasözüyle aynıdır.

• damlaya damlaya göl olur
• sabır taşı eritir
• eline ağır batmaz

Atasözlerinin temel işlevi yol göstermektir. Hangi kalıplaşmış ifadenin yol gösterip göstermediği, yapısından anlaşılır.

Basit Örnek

«Toplantı sonucunu göz yumdurarak açıkladı.» cümlesinde deyim geçmektedir. Burada kişi bir an önce dinleyenlerin tepkisinden çekildiği için kararını göz kararıyla vermiştir. Deyim çıkarıldığında cümlenin anlamı eksik kalır; bu da deyimlerin kalıplaşmış yapısını gösterir. Deyim kendi başına bir yargı bildirmediği için cümle içinde kalır.

İleri Örnek

Özgün bir metinde kalıplaşmış yapıları bulmak, önce yapıyı tanımakla başlar. Önce söz öbeği mi tam cümle mi olduğuna bakılır; söz öbeği ise deyim, tam cümle ise atasözüdür. Sonra deyimin anlamı açıklanır. Atasözü bulunduğunda ise metnin hangi konuda yol gösterdiği belirtilir. Böylece metnin düşüncesi ile kalıplaşmış yapı arasındaki bağ ortaya çıkar ve yazılan cümle bağlamına uygun olur.

Karşılaştırma Tablosu

Bu tablodaki en belirgin ayrım yapısalıdır: söz öbeği mi tam cümle mi sorusu deyimi atasözünden ayırır. Ayrıca yol gösterip göstermeme ölçütü ikinci bir ayrım sağlar.

Özgün örnek paragraf: Bahçedeki ağacı ilk günden el atmadan bırakmamıştık; üç yıl sabırla su verdik, budama yaptık. Damlaya damlaya göl olur. Sonbaharda ağaç, dikildiği günden daha geniş bir gölge verdi. O gün öğrendik ki sabır, hiçbir çabuk işe bırakılmaz.

Özgün örnek dize: Söz öbeği ikiden az değildir / Deyim olur mecaz, atasözü olur bütün yüce

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Deyim ile atasözü aynı şeydir, ikisi de kalıplaşmıştır. Doğru: Deyim en az iki sözcükten oluşan bir söz öbeğidir; atasözü ise yol gösteren tam cümledir.
• Yanlış: Deyimi sözcükleri tek tek anlamlandırarak çözebiliriz. Doğru: Deyimler kalıplaşmıştır ve anlamı bütün olarak taşır; tek tek anlamlandırıldığında anlam kaybolur.
• Yanlış: Atasözü de bir söz öbeğidir, deyimden ayırt edilemez. Doğru: Atasözü tam cümledir ve genel bir kuralı, öğüdü bildirir; deyim ise bir durumu anlatan söz öbeğidir.
• Yanlış: Kalıplaşmış ifadelerin yazılışı kişiden kişiye değişir, öyle de yazılabilir. Doğru: Kalıplaşmış ifadelerin yazılışı sabittir; aynı deyim hep aynı biçimde yazılır.
• Yanlış: Özdeyiş deyimden yeni bir ad olduğu için aralarında yapı farkı vardır. Doğru: Özdeyiş atasözünün diğer adı değildir; atasözü yol gösterir, özdeyiş ise yargıda bulunur; tanım ve kullanım atasözüyle aynıdır.

Özet

Deyim, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecazlı anlam taşıyan bir söz öbeğidir; can kulağıyla dinlemek, dört gözle beklemek, el atmak ve göz yumdurmak deyim örnekleridir. Atasözü ise genel bir kuralı, öğüdü anlatan tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadedir ve yol gösterir; damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir ve eline ağır batmaz örneklerdir. Özdeyiş ise bir olay üzerinde yargı bildiren tam cümledir; atasözü yol gösterdiği için özdeyişten ayrılır. İkisini ayıran temel ölçüt yapıdır: deyim söz öbeğiyken atasözü tam cümledir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir ve cümle içinde yer alır.
• Atasözü tam cümle hâlinde olduğu için tek başına bir yargı bildirebilir.
• Deyim ile atasözünü ayıran temel ölçüt yapıdır: söz öbeği mi tam cümle mi olduğudur.
• Atasözü yol gösterir; deyim ise bir durumu anlatır.
• Özdeyiş tam cümle biçimindedir ama atasözünden farklı olarak yargıda bulunur, yol göstermez.
• Kalıplaşmış ifadelerin yazılışı sabittir ve anlamları bütün olarak taşır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Deyim ile Atasözünü Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Her kalıplaşmış ifadenin yapısına bakılır.
2. Adım 2: el atmak ve göz yumdurmak iki sözcüklü söz öbekleridir; bunlar deyimdir.
3. Adım 3: sabır taşı eritir ifadesi özne ve yüklem içeren tam bir cümledir.
4. Adım 4: Tam cümle olması ve genel bir kuralı öğütmesi nedeniyle bu ifade atasözüdür.

Kendini Dene

Soru: Verilen kalıplaşmış ifadeleri (can kulağıyla dinlemek, dört gözle beklemek, el atmak, göz yumdurmak, damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir) deyim ve atasözü olarak ayırınız. Her biri için yapısal gerekçe yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Altı ifadenin doğru sınıflandırılması 6 puan; her gerekçenin yapıyı (söz öbeği ya da tam cümle) belirtmesi 6 puan. Örnek: Göz yumdurmak deyimdir çünkü iki sözcüklü bir söz öbeğidir; sabır taşı eritir atasözüdür çünkü tam cümledir.