Yazılı Anlatım Türleri ve Özellikleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Yazılı anlatım türlerini tanır ve verilen parça türü belirler.
• Hikâye, masal, şiir ve denemenin amaçlarını karşılaştırır.
• Mektup, dilekçe, afiş, ilan ve bilimsel yazının amacını açıklar.
• Bir yazının düzen ve dil özelliklerini inceleyerek türü tanır.
• Yazılı anlatım türlerini günlük hayattan seçtiği örneklerle karşılaştırır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Büyük Harf ve Kısaltmaların Yazımı konusunu bilmen gerekir. Cümlenin ilk sözcüğü büyük harfle başlar.

• Cümlenin ilk sözcüğünü büyük harfle yazar.
• Kişi, hayvan, yer ve kurum adlarını büyük harfle yazar.
• Ve, ile, de, da, ki bağlaçlarını küçük harfle yazar.

Yazılı anlatım türleri nedir?

Bir olayı, düşünceyi ya da isteği kâğıda dökerek anlatmaya yazılı anlatım denir. Her türün bir amacı, düzeni ve dili vardır.

Yazılı anlatım türlerini iki grupta düşünebiliriz. Hikâye, masal, şiir ve deneme bir olayı ya da bir düşünceyi güzel anlatmayı amaçlar. Mektup, dilekçe, afiş, ilan ve bilimsel yazı ise bir işi başarmak için yazılır.

Türlerin kendine özgü amaçları

Hikâyede amaç bir olayı kısa ve akıcı anlatmaktır. Maskalda amaç eğlendirmek ve ders vermektir. Şiirde amaç duyguyu ahenkli anlatmaktır.

Denemede amaç kendi görüşünü gerekçeyle savunmaktır. Mektupta amaç bir kişiye haber ulaştırmaktır. Dilekçede amaç resmî bir yerden istekte bulunmaktır. Afiş ve ilanda amaç bir bilgiyi kısa biçimde duyurmaktır.

Türlerin düzen ve dil özellikleri

• Hikâye: giriş, gelişme ve sonuç bölümleri vardır. Kişi, olay, yer ve zaman bilgileri verilir.
• Masal: kişileri hayvanlar ya da nesnelerdir. Olay sonunda bir ders verilir, dil açıktır.
• Şiir: ölçü ve kafiyeye uyulur. Anlatım duygulu ve ahenklidir, dizeler kısadır.
• Deneme: girişte konu açılır, gelişmede görüş savunulur, sonuçta düşünce düzenlenir. Ben dili kullanılır.
• Mektup, dilekçe, afiş, ilan, bilimsel yazı: başlık, yer, tarih ya da imza gibi düzenli bölümler bulunur. Anlatım açık ve yalındır.

Türleri ayırt etmenin puanları

Tabloyu okurken önce amaca, sonra özelliğe bak. Amaçlar bazen benzer görünür, düzenler farklıdır.

Örnek: bir mektup nasıl yazılır?

Kardeşine yazacağın mektupta şu sırayı izlersin:

1. Sağ üst köşeye yer ve tarih yazılır.
2. Hitaptan sonra bir giriş cümlesi yazılır ve selam verilir.
3. Yazılacak haber kısa paragraflar hâlinde anlatılır.
4. Sonunda kapanış ve imza bulunur.

Cümlelerin başı büyük harfle başlar, sonuna nokta konur. Paragraflar arasında bir boşluk bırakılır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Bir metnin türünü bulma

Küçük Ayşe bahçedeki fidanı her gün suladı. Bir yıl sonra fidan büyük bir ağaç oldu. Bu metin hangi yazı türüne aittir?

1. Adım 1: Metinde bir kişi var. Küçük Ayşe adı geçiyor ve bir iş yapıyor.
2. Adım 2: Metinde bir olay var. Fidana su verilmesi ve fidanın büyümesi anlatılıyor.
3. Adım 3: Hayvan ya da nesne konuşmuyor ve sonunda bir ders verilmiyor. Bu yüzden masal değildir.
4. Adım 4: Olay baştan sona bir sırayla anlatılıyor. Yani giriş, gelişme ve sonuç düzeni vardır.

Cevap: Bu metin bir hikâyedir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Şiirin özelliklerini bulma

Akşam olur, yıldızlar yanar. Sabah olur, kuşlar uçar. Bu dizeler hangi yazı türüne aittir?

1. Adım 1: Metin iki dizeden oluşuyor ve her dize ayrı bir satırda yazılmış.
2. Adım 2: Dize sonlarındaki sesler birbirini tamamlıyor. Bu, kafiye özelliğidir.
3. Adım 3: Hece sayısına dikkat edilmiş. Metin ölçü kazanmış.
4. Adım 4: Metin düzenli bir ahenkle okunuyor ve düşünce ölçülü biçimde söyleniyor.

Cevap: Bu dizeler bir şiirdir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Bu metin bir hikâyedir.

Örnek 2: Mektubun bölümlerini sıralama

Kardeşine bir mektup yazıyorsun. Mektubun bölümlerini doğru sıraya koy ve adımları yaz.

1. Adım 1: Mektubun en üst sağ köşesine bulunduğun yer ile tarihi yaz.
2. Adım 2: Hitaptan sonra kardeşine seslen ve bir selam ver.
3. Adım 3: Yazacağın haberi birkaç kısa paragrafta anlat.
4. Adım 4: En sonuna bir kapanış cümlesi yaz ve imza at.

Cevap: Sıra şöyledir: yer ve tarih, hitap, haber, kapanış, imza.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Özet

Her yazı türünün amacı, düzeni ve dili vardır. Hikâye bir olayı, masal bir dersi, şiir bir duyguyu, deneme bir düşünceyi anlatır. Mektup haber ulaştırır, dilekçe istek bildirir, afiş ve ilan bilgiyi duyurur.

Sık Yapılan Hatalar

• Masal ile hikâyeyi karıştırmak: maskalda hayvanlar konuşur ve sonunda ders verilir.
• Denemeyi hikâyeyle karıştırmak: denemede yazarın kendi görüşü vardır, olay anlatımı yoktur.
• Dilekçeyi mektuba benzemek: dilekçe resmî bir makama başvuru yazısıdır.
• Afişi ilan sanmak: ilanda ürün tanıtılır, afişte bir etkinlik duyurulur.
• Ölçü ve kafiyeyi atlamak: dizeler düzenli ve ahenkli olmalıdır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Her yazı türünün bir amacı vardır. Mektup haber verir, dilekçe ister, afiş ve ilan duyurur, deneme görüş bildirir. — doğru mu?
2. Hikâyede giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Bu düzen, türün en kolay tanınan özelliğidir. — doğru mu?
3. Maskalda hayvanlar ya da nesneler konuşur ve olayın sonunda bir ders verilir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Amaç, bir yazının neden yazıldığıdır. Türü bulmanın ilk yolu amaca bakmaktır. 2) Doğru. Konu, yazının neyi anlattığıdır. Her yazı türünün konusu farklıdır. 3) Doğru. Düzen, yazının bölümlerinin sıralanış biçimidir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Dinleme ve Dinlediğini Anlama Dinleme, karşımızdakinin sözünü duyup anlamaktır.
• Büyük Harf ve Kısaltmaların Yazımı Cümlenin ilk sözcüğü büyük harfle başlar.
• Dinleme Türleri ve Not Alma Dinleme çalışmaları amaçlarına göre serbest, kontrollü, araştırmaya dayalı ve değerlendirmeye dayalı dinleme olarak ayrılır.