Tanzimat ve Servet-i Fünun

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda modernleşme döneminin ilk iki büyük edebî dönemini tanıyacaksın. Tanzimat Dönemi, 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer. Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle anılır. Fecr-i Ati ise 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisi olarak yaşamıştır. Dönemleri; dergiler, yazarlar, eserler, dil ve anlayış başlıklarında karşılaştıracaksın. Konu boyunca eserler yalnızca adı, yazarı ve konusuyla anılacaktır.

Tanzimat Dönemi: Tarihçe ve Dergiler

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürmüştür. İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl (1832)'dır. Bu dönemde İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi, Servet-i Fünun gibi dergiler de yayımlanmıştır. İlk çeviri tiyatro eserleri bu dönemde sahnelenmiş, özgün ilk tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi olmuştur. Dönemin konuları arasında ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe sayılır.

Tanzimat Dönemi: Dil, Yazı ve Yazarlar

Tanzimat Dönemi'nde dil sadeleşmesi eğilimi başlar ve düzyazı türü gelişir. Düzyazı türleri arasında makale, eleştiri, mektup ve gezi yazısı yer alır. Nazımda hem aruz hem hece ölçüsü kullanılmıştır. Dönemin başlıca yazarları Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai'dir.

Servet-i Fünun Dönemi

Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında Servet-i Fünun dergisiyle adlandırılır. Dönemin temel anlayışı "Sanat sanat içindir." Söyleyişiyle özetlenir; bireyin iç dünyası ve iç çatışmaları öne çıkar. Dilde eski ya da arkaik söyleyiş ve mübalağa yaygındır; müstehzi (alaycı) yayın geleneği vardır. Nazımda aruz sürer, hece ölçüsü serbestleştirilir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir birlikte yayımlanmıştır.

Fecr-i Ati

Fecr-i Ati, 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisiyle anılan dönemdir. Bu dönemde ulusalcı bir tavır benimsenmiş ve dilde sadeleşme hızlanmıştır. Servet-i Fünun'da bireyin iç dünyası öne çıkarken Fecr-i Ati'de ulusalcı tavır ve hızlanan sadeleşme belirleyicidir.

Basit Örnek

"Tanzimat Dönemi'nin ilk edebiyat dergisi hangisidir?" sorusunu çözerken şu yol izlenir: önce dönemin başlangıç yılı hatırlanır (1830, II. Meşrutiyet), sonra ilk dergi aranır. Cevap Tercüman-ı Ahvâl'dır. Aynı soru Servet-i Fünun için sorulduğunda dergi adı dönemin adıyla aynıdır; bu, dönem adlandırmalarının da bir ayırt edici olduğunu gösterir.

İleri Örnek

Bir metinde dille ilgili "eski söyleyişler" ve "mübalağa" örnekleri yoğunsa, ama aynı metinde bireyin iç çatışması ön plandaysa Servet-i Fünun çizgisini düşünmek gerekir. Buna karşılık metinde toplumun sorunları, kadın ya da ayna zammı gibi konular işleniyor ve dil sadeleşme eğilimindeyse Tanzimat çizgisi düşünülür. Fecr-i Ati'de ise ulusalcı tavır aranır.

Özgün örnek paragraf (dönem çizgisi tahmini): Derginin ilk sayfasında iki farklı ses bir arada duruyordu: biri kalabalıktan, düzenden ve gündelik hayattan söz ediyordu; diğeri eski söyleyişlere yaslanıp abartılı bir dille susuyordu. Okur, bu iki sesi ayırt ettiği anda dönemin adını da bulmuş oluyordu.

Özgün örnek dize (ulusalcı tavır denemesi): Bize kalan bu topraklar,
Çocuklar bize emanet.
Dilimiz de gönlümüz gibi,
Yüzyıllarca yaşasın.
Bu dizeler ulusalcı bir tavrı örnekler; ancak dönemi belirlemek için derginin adı ve tarihi esas alınır.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Tanzimat Dönemi 1896'da Servet-i Fünun dergisiyle başlar. Doğru: Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar; Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında faaliyet gösterir.
2. Yanlış: Tanzimat Dönemi'nin ilk edebiyat dergisi Servet-i Fünun'dur. Doğru: İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl (1832)'dır.
3. Yanlış: Özgün ilk tiyatro eseri Tevfik Fikret'in eseridir. Doğru: Özgün ilk tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir.
4. Yanlış: Servet-i Fünun Dönemi'nde dil sadeleşmesi belirleyicidir. Doğru: Servet-i Fünun'da eski-arkaik söyleyiş ve mübalağa yaygındır; sadeleşme Fecr-i Ati'de hızlanır.
5. Yanlış: Fecr-i Ati dergisi Recaizade Mahmut Ekrem tarafından çıkarılmıştır. Doğru: Fecr-i Ati, 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisidir.

Özet

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar ve sonrasında da sürer; ilk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl (1832)'dır. Dönemde İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun gibi dergiler yayımlanmış, ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiş, özgün ilk tiyatro Şinasi'nin Şair Evlenmesi olmuştur. Konular ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe üzerine kurulur. Dil sadeleşmesi eğilimi başlar, düzyazı gelişir, nazımda hem aruz hem hece ölçüsü kullanılır. Servet-i Fünun Dönemi 1896-1908 arasında aynı adlı dergiyle anılır, "Sanat sanat içindir" anlayışıyla bireyin iç dünyasını öne çıkarır, dilde eski söyleyiş ve mübalağa yaygındır, aruz sürer ve hece ölçüsü serbestleşir. Fecr-i Ati ise 1908-1912 arasında Tevfik Fikret'in dergisidir; ulusalcı tavrı ve hızlanan dil sadeleşmesiyle anılır.