Söz Sanatları ve Metin Çözümleme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda söz sanatlarını tanıyacaksın: her sanatın neyi ifade ettiğini, metinde nasıl arandığını ve gerekçesini nasıl yazacağını öğreneceksin. Sanatları iki grupta düşünebilirsin: benzetme ve istiare gibi sözcüğün başka anlamla kullanıldığı sanatlar ile teşhis, tezat, mübalağa, tasvir gibi olayın ya da nesnenin betimlendiği sanatlar. Ayrıca cinas, tenasüp, hüsn-i talil, hüsn-i tağlib, inat ve akrostiş de kapsam içindedir. Konunun sonunda özgün metinlerde pratik çözümleme yapacaksın.

Benzetme ve İstiâre

Benzetme, bir varlığı başka bir varlığa benzetmedir; dilde gibi ve kadar bağlaçlarıyla kurulur. İstiâre ise benzetme yapmadan, bir sözcüğü başka bir anlamda kullanmaktır. Benzetmede benzetilen varlığın adı ya da benzetme edilen sözcük açıkça verilir; istiârede ise verilmez. Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ve kadar bağlaçları kullanılmadan yapılan istiâredir.

Kişileştirme, Karşıtlık ve Aşırılık

Teşhis (kişileştirme), insan dışı varlıklara insan özelliği vermektir. Tezat, karşıt kavramları yan yana getirmektir. Mübalağa ise olayı olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük göstermektir. Tasvir (betimleme), görünen nesneleri ayrıntıyla anlatır. Bu dört sanatı ayırt etmenin yolu şudur: teşhiste kimin, nasıl konuştuğu, tezatta karşıt sözcüklerin yan yanalığı, mübalağada abartı ya da küçümseme, tasvirde ise ayrıntılı görünüm aranır.

Ses ve Anlamla İlgili Sanatlar

Tenasüp, benzer sesli sözcüklerin yinelenmesidir. Cinas (kinaye), sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla söylenmesidir. Hüsn-i talil güzel olan tarafı övme, hüsn-i tağlib ise çirkin olan tarafı yermedir. İnat, düşünceyi karşıt görüşe rağmen savunmaktır. Akrostiş ise şiirde dize başı harflerinin oluşturduğu anlamdır.

Metin Çözümleme: Adım Adım Yaklaşım

Bir metinde söz sanatı ararken dört adım işe yarar. Birinci adımda metni sesli oku ve dikkatini çeken sözcükleri işaretle. İkinci adımda o sözcüğün temel anlamını sor; anlamı yerine konduğunda cümle bozuluyorsa istiâre, bozulmuyorsa gerçek anlam söz konusudur. Üçüncü adımda metinde karşıt sözcük yan yanalığı, insan dışı varlığın eylemi ya da abartı var mı diye bak. Dördüncü adımda bulduğun her sanatı tek cümlelik bir gerekçeyle yaz: sanatın adı, metinde geçen örnek ve anlam katkısı.

Basit Örnek

"Sabah olunca sokaklar canlandı." cümlesinde sokaklar sözcüğü insana özgü bir eylem almıştır. İnsan dışı varlığa insan özelliği verildiği için bu kullanım teşhistir. "Sokaklar uyandı." biçiminde denetlemek, cümlenin bozulmadığını göstermek için kolay bir yöntemdir.

İleri Örnek

Bir metinde birden çok sanat bulunabilir. Özgün bir dizede ağacın rüzgârla dans etmesi teşhis, gecenin gündüzden uzun olması ise tezattır. Bu iki sanat bir arada bulunduğunda tek bir sanat adı vermek eksik kalır. Bu yüzden önce her sözcük grubunu ayrı ayrı denetlemek, sonra birlikte değerlendirmek gerekir.

Özgün örnek paragraf (teşhis, mübalağa, tasvir): Deniz kıyıya yaslandı ve taşları usulca öptü; dalgalar sahile çıkıp geri çekildi. Rüzgâr ortalığı altüst etti, güneş ise bulutların ardından bize güldü. İlk cümlede denizin yaslanıp öpmesi teşhis, güneşin gülmesi teşhis, ortalığın altüst edilmesi ise mübalağadır; son cümlede gökyüzü betimlenmiştir.

Özgün örnek dize (tezat, akrostiş denemesi): Gündüz bizi yordu, gece dinlendirdi,
Sabah yeni bir işe başladı, kimse sormadı neden.
Ateş soğuktu, su sıcaktı, yol uzundu kısa.
Bu dörtlükte karşıt sözcüklerin yan yana gelişi tezattır; dize başlarının G, S, A, B harfleri ise akrostiş için bir denemedir, anlamlı bir yazım için değiştirilebilir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Benzetmede benzetilen varlık açıkça verilmez, bu yüzden benzetme ile istiâre aynıdır. Doğru: Benzetmede benzetilen verilir ve gibi ya da kadar bağlacı bulunur; istiârede benzetme yapılmaz.
2. Yanlış: Cinayı yan anlamdır. Doğru: Cinas, sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla söylenmesidir; yan anlam ise zamanla kazanılan anlamdır.
3. Yanlış: Tenasüp, benzer anlamlı sözcüklerin yinelenmesidir. Doğru: Tenasüpte yinelenen sözcükler benzer seslidir.
4. Yanlış: Tezat yalnızca zıt anlamlı sözcüklerden oluşur. Doğru: Tezat, karşıt kavramları yan yana getirmektir; bu kavramlar karşıt anlam taşıyan ayrı sözcükler olabilir.
5. Yanlış: Mübalağa yalnızca abartma yönünde olur. Doğru: Mübalağa olayı çok büyük göstermek kadar çok küçük göstermek yönünde de olabilir.

Özet

Anlam sanatları, dili anlam bakımından zenginleştiren araçlardır. Benzetme bir varlığı başkasına benzetir ve gibi ya da kadar bağlaçlarıyla kurulur; istiâre benzetme yapmadan sözcüğü başka anlamda kullanır; mecaz-ı mürsel ise bağlaçsız yapılan istiâredir. Teşhis insan dışı varlığa insan özelliği verir, tezat karşıt kavramları yan yana getirir, mübalağa olayı olduğundan çok büyük ya da küçük gösterir, tasvir ayrıntılı betimlemedir. Tenasüp ses benzerliğine, cinas ikinci anlama, akrostiş dize başı harflerine dayanır; hüsn-i talil güzel tarafı över, hüsn-i tağlib çirkin tarafı yermer, inat ise karşıt görüşe rağmen savunmadır. Metin çözümlemede dört adım — okuma, temel anlam denetimi, karşıt sözcük ve abartı taraması, gerekçeli yazım — izlenmelidir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Benzetmede benzetilen varlık açıkça verilir, benzetme gibi ya da kadar bağlaçlarıyla kurulur.
• İstiârede benzetme yapılmaz; sözcük başka anlamda kullanılır.
• Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ve kadar bağlaçları kullanılmadan yapılan istiâredir.
• Teşhis, insan dışı varlıklara insan özelliği vermektir.
• Tenasüpte yinelenen sözcükler benzer seslidir.
• Cinas, sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla söylenmesidir.
• Hüsn-i talil güzel olan tarafı över, hüsn-i tağlib çirkin olan tarafı yermekle görev yapar.
• Metin çözümlemede gerekçe, sanatın adı ile metinde geçen örneği birlikte içermelidir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Söz sanatları çalışma kâğıdı hazırlayınız: on adet özgün sözcük seçip her birini benzetme, istiâre, cinas, teşhis, tenasüp, tezat, mübalağa, tasvir, hüsn-i talil ve hüsn-i tağlib sanatlarından birine bağlayınız; ardından bu sanatların en az altısını özgün birer cümlede kullanınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: On özgün sözcüğün seçilmesi 2 puan; her sözcüğün doğru sanata bağlanması 8 puan; en az altı sanatın özgün cümlelerde kullanılması 8 puan; kullanılan her cümlenin sanat gerekçesinin yazılması... Sanat bağlaması hatalıysa puan verilmez. Toplam 20 puan.