Tiyatro ve Makale

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda tiyatro ve makale başlıklarını inceleyeceksiniz. Tiyatroda oyun türlerini, sahne unsurlarını ve tiyatro metninin nasıl kurulduğunu öğreneceksiniz. Ayrıca halk geleneğinden gelen karagöz ve ortaoyunu gibi türleri tanıyacaksınız. Makale bölümünde ise makalenin bölümlerini, nesnel dili ve deneme ile makale arasındaki farkı ele alacaksınız.

Oyun Türleri

Trajedi trajik sonuçlu, komedi gülme ve hafiflik getiren oyundur. Pastoral oyun kırsal yaşamı işler. Halk oyunları, maske oyunları ve facia (trajikomedi) bu başlıkta sayılır.

Sahne Unsurları

Bir sahne unsurları şunlardır: sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizanseni. Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.

Tiyatro metni sahne, perde, kişi, repliği (diyalog), monolog ve sahne yönergesi içerir. Tırnak içinde verilen bölümler konuşma metinidir; parantez içinde verilen bölümler sahne yönergesidir.

Basit Örnek

Bir sahnede karakter korkmuştur ama metinde yalnız ışıklar söndürülür ve perde yavaşça kapanırsa okur korkuyu dolaylı olarak yaşar. Burada mizanseni devrededir. Buna karşılık karakter korkusunu doğrudan sözlüyorsa mizanseni zayıflamış, konuşma ön plana geçmiştir.

Halk Tiyatrosu

Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen türler karagöz (gölge oyunu) ve ortaoyunudur. Halk tiyatrosu türleri semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu başlıklarıyla anılır.

Makale

Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür. Bölümleri şunlardır: giriş (özet) – gelişme (alt başlıklar) – sonuç – kaynakça – ekler. Dili nesneldir; sözcük seçimi ölçülüdür, iddia kanıtla desteklenir ve dipnotla kaynak gösterilir.

Deneme ile makale arasındaki fark açıktır: Deneme özgür, kişisel dille yazılır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Makale ise nesnel dille yazılır, ben yoktur ve kaynak gösterir. Eleştiri ise bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır; bu alanda sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı yapılır.

İleri Örnek

Makalede bir iddia, kanıtla desteklenmediği sürece yalnız bir sözdür. Bu yüzden makale yazarının en sık düştüğü hata, görüşünü kanıtsız sunmaktır. Denemede ise kişisel bir izlenimi anlatmak tamamen olağandır; denemeci kendi sesini kullanır. Makale ile deneme arasındaki bu fark, yazının amacı ve hitap kitlesiyle de ilgilidir.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Tiyatro metni ile makale ayrımı, metnin yapısından ve hitap biçiminden anlaşılır.

Özgün örnek paragraf: Perde birden açıldı. Sahne boştu; yalnız iki sandalye ve bir masa vardı. Işık kısıldı, kapıdan bir kadın girdi, masanın başına oturdu. Hiç konuşmadan saate baktı, sonra duvardaki gölgeye döndü. Seyirci ne olacağını anlamıyordu; mizanseni sahneyi karanlıkta tutuyordu.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Bende soru kaldı, sende cevap, / Yıllar boyu aynı pencere; / Yazdım, sildim, yeniden yazdım, / Hepsi de bir tek hatıra.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Mizanseniyi yalnız sahne düzeni sanmak. Doğru: Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Dekor ve kostüm sahne unsurlarıdır, ancak mizanseni oyuncunun canlandırmasıyla ilgilidir.
• Yanlış: Makalede kişisel bir yargıya yer vermek. Doğru: Makale nesnel dille yazılır ve ben yoktur. Deneme ise özgür ve kişisel dille yazılır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir.
• Yanlış: Denemede kaynak göstermenin zorunlu olduğunu düşünmek. Doğru: Denemede kaynak gösterme zorunlu değildir. Kaynak gösterme, dipnotla destekleme makalenin özelliğidir.
• Yanlış: Komediyi trajedi ile aynı tür sanmak. Doğru: Trajedi trajik sonuçlu, komedi gülme ve hafiflik getiren oyundur. Facia ise trajikomedi başlığı altında değerlendirilir.
• Yanlış: Tiyatro metnindeki tüm yazıları replik saymak. Doğru: Tiyatro metninde replik, monolog ve sahne yönergesi vardır. Parantez içinde verilen bölümler sahne yönergesidir, tırnak içindekiler konuşma metnidir.

Özet

Tiyatroda oyun türleri; trajedi (trajik sonuçlu), komedi (gülme ve hafiflik), pastoral oyun (kırsal yaşam), halk oyunları, maske oyunları ve facia (trajikomedi) olarak sıralanır. Sahne unsurları; sahne, oyuncu, seyirci, dekor, kostüm, ışık, müzik, efekt ve mizansenidir. Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen türler karagöz (gölge oyunu) ve ortaoyunudur. Halk tiyatrosu türleri; semai, müfeyiz, Köroğlu ve Dadaloğlu başlıklarıyla anılır. Oyun yazıcılığında olay örgüsünün sağlamlığına, kişilerin inandırıcılığına, dil ve anlam bütünlüğüne ve süre-durum kontrolüne dikkat edilir. Makale, bir konuyu bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür. Bölümleri; giriş (özet), gelişme (alt başlıklar), sonuç, kaynakça ve eklerdir. Makalenin dili nesneldir; sözcük seçimi ölçülüdür, iddia kanıtla desteklenir ve dipnotla kaynak gösterilir. Deneme özgür ve kişisel dille yazılır, ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir. Eleştiri, bir sanat eserinin olumlu ya da olumsuz yönlerini inceleyen yazıdır; bu alanda sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı yapılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır.
• Tiyatro metni sahne, perde, kişi, replik, monolog ve sahne yönergesi içerir.
• Türk tiyatrosunda halk geleneğinden gelen türler karagöz ve ortaoyunudur.
• Makale bilimsel yöntemle ve özgün bir bakışla inceleyen yazı türüdür.
• Makalenin dilinde ben yoktur ve kaynak gösterilir; denemede ben vardır ve kaynak gösterme zorunlu değildir.
• Eleştiri alanında sanatçı eleştirmeni (tenkitçi) ve sanatçı eleştirmeni (eleştirmen) ayrımı yapılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Oyun Türünü Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Oyunun sonu incelenir.
2. Adım 2: Sonucun trajik olduğu ve üslubun ağır olduğu görülür.
3. Adım 3: Trajedi ile komedi ayrımı uygulanır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Tiyatro metninde mizanseninin işlevini açıklayınız.

Örnek cevap: Mizanseni, oyuncunun ses ve beden hareketleriyle rolü canlandırmasıdır. Sahnede dekor, kostüm ve ışık doğru kullanılsa bile duygu bu hareketler olmadan tam olarak aktarılamaz. Mizanseni sayesinde oyuncu sözcükle ifade edemediği durumu bedeniyle anlatabilir. Bu yüzden tiyatroda metin ile mizanseni birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.