Roman ve Hikâye Çözümleme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda iki uzun anlatı türünü karşılaştıracaksınız. Roman ile hikâye arasındaki fark; olay örgüsü, zaman, mekân, kişi sayısı, kahraman ve konu başlıklarında açılır. Anlatıcı hikâyede kahraman kadar önemlidir; birinci, ikinci ve üçüncü kişi anlatıcıları vardır. Bakış açısı ise iç ve dış bakış açısı olarak ikiye ayrılır. Son olarak romanın ve hikâyenin türlerini tanıyacaksınız.

Roman ile Hikâyenin Farkları

Roman ile hikâye, altı ölçüt üzerinden karşılaştırılır.

Basit Örnek

Bir metinde olaylar aylarca süren bir zaman dilimine yayılmış, mekânlar sık sık değişmiş ve çok sayıda kişi rol almışsa bu metin romandır. Buna karşılık olay tek bir gün içinde geçmiş, mekân sabit, kişi sayısı az ve bir kahraman üzerinden anlatılmışsa bu metin hikâyedir. Kahraman bulunması, iki tür arasındaki en çarpıcı farklardan biridir.

Anlatıcı ve Bakış Açısı

Hikâyede anlatıcı, kahraman kadar önemlidir. Üç türü vardır: birinci kişi anlatıcı (ben), ikinci kişi anlatıcı (sen, siz), üçüncü kişi anlatıcı (o).

İç bakış açısı kişinin ruh hâlinin bilindiği, dış bakış açısı ise yalnız davranışlarının gözlenebildiği açıdır. Ayrıca kurgu, yazarın kurgusudur; gerçeğin kendisi değildir. Bu yüzden kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar (kurucu) ayrımı yapılmalıdır. Yazar, anlatıcının ağzından konuşmaz; anlatıcı, yazarın yarattığı kurgusal bir varlıktır.

İleri Örnek

İç bakış açısıyla anlatılan bir hikâyede okur, kahramanın korkusunu, sevincini ya da tereddüdünü doğrudan bilir. Dış bakış açısıyla anlatılan bir hikâyede ise aynı duygular yalnız davranışlardan çıkarılır: eli titrer, sesi kısılır, odadan çıkar. Bu iki yöntem aynı sahneyi tamamen farklı biçimde okura sunar.

Roman Türleri

Roman türleri şunlardır: bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman, tarihî roman, köy romanı, psikolojik roman, macera romanı, bilim kurgu romanı, fantastik roman ve dedektif romanı. Bir eserin türü, işlediği sorunun niteliğine göre belirlenir.

Hikâye Türleri

Hikâye türleri iki ana başlıkta incelenir:

• Olay (kesme) hikâyesi: yön değiştirme, öğretici, roman, çevre hikâyesi ve mağara (Çin'deki Kurada Yaşayan Hintli) hikâyesi. Mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir.
• Durum (kesinti) hikâyesi: Bir anda olmuş bitmiş durumdan hareket eder.

Diğer hikâye türleri fantastik (fantastik kurgu) hikâyesi (gerçek dışı, olağanüstü olaylar), grotesk (grotes) hikâyesi (saçma ve gülünç olaylar), gerçekçi (realist) hikâye (küçük burjuva ya da köy yaşamından bir kesit), lirik (lirik-monolog) hikâye (bir kişinin iç dünyası), fabl (masal) (hayvanlar konuşturularak ahlak dersi), mektup hikâyesi, günlük hikâyesi, gözlem hikâyesi ve portre hikâyedir.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Tür belirlemede iki ölçüt işe yarar: olayın yapısı (kesme mi kesinti mi) ve gerçeğe uzaklık derecesi (fantastik mi gerçekçi mi).

Özgün örnek paragraf: Yaşlı kadın, tek başına oturduğu evin kapısını her sabah aynı saatte aralıyordu. Kimse gelmezdi; o yine de pencereden sokağa bakıp başını sallıyordu. Bir gün karşısındaki çocuk elini kaldırdı. Kadın gülümsedi, çocuk da gülümsedi; aralarında hiç söz geçmedi. Anlatıcı yalnız bu jestleri verdiği için okur, kadının kimin beklediğini düşünmek zorunda kaldı.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Bir kahraman kaldı mı, kalmadı mı, / Kapanışı çözmedi bu kısa satır; / Ben anlattım, o dinledi yalnız, / Sonrası karanlık, kimse bilmez.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Roman ile hikâyeyi yalnız uzunluklarına göre ayırt etmek. Doğru: Ayrım; olay örgüsü, zaman, mekân, kişi sayısı, kahraman ve konu başlıklarında görülür. Uzunluk tek başına ölçüt değildir.
• Yanlış: Anlatıcı ile yazarı aynı kişi sanmak. Doğru: Anlatıcı yazarın yarattığı kurgusal bir varlıktır. Yazar anlatıcının ağzından konuşmaz; bu yüzden kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar ayrımı yapılmalıdır.
• Yanlış: Mağara hikâyesini fantastik hikâye saymak. Doğru: Mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir. Fantastik hikâye ise gerçek dışı, olağanüstü olaylara dayanır.
• Yanlış: Dış bakış açısında okurun kahramanın iç dünyasını bildiğini düşünmek. Doğru: Dış bakış açısında yalnız davranışlar gözlenir. İç dünya ancak iç bakış açısıyla bilinir.
• Yanlış: Olay (kesme) hikâyesi ile durum (kesinti) hikâyesini aynı saymak. Doğru: Olay hikâyesinde olay sonradan anlatılır, durum hikâyesinde ise bir anda olmuş bitmiş durumdan hareket edilir.

Özet

Roman ile hikâye altı ölçüt üzerinden karşılaştırılır. Olay örgüsü bakımından romanda birden çok olay örgüsü, hikâyede tek olay örgüsü vardır. Zaman genişlikte romanda aylar ve yıllar, hikâyede saatler ve günler düzeyindedir. Mekân romanda çeşitli, hikâyede dardır. Kişi sayısı romanda çok, hikâyede azdır. Kahraman hikâyede vardır, romanda yoktur. Konu romanda geniş, hikâyede tek konudur. Hikâyede anlatıcı kahraman kadar önemlidir; birinci kişi (ben), ikinci kişi (sen, siz) ve üçüncü kişi (o) anlatıcıları vardır. Bakış açısı iki türlüdür: iç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir, dış bakış açısında yalnız davranışlar gözlenir. Kurgu yazarın kurgusudur ve gerçeğin kendisi değildir; bu yüzden kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar ayrımı yapılır. Roman türleri; bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman, tarihî roman, köy romanı, psikolojik roman, macera romanı, bilim kurgu romanı, fantastik roman ve dedektif romanıdır. Hikâye türleri; olay (kesme) hikâyesi, durum (kesinti) hikâyesi, fantastik (fantastik kurgu) hikâyesi, grotesk (grotes) hikâye, gerçekçi (realist) hikâye, lirik (lirik-monolog) hikâye, fabl (masal), mektup hikâyesi, günlük hikâyesi, gözlem hikâyesi ve portre hikâyedir. Olay hikâyesinin türleri yön değiştirme, öğretici, roman, çevre hikâyesi ve mağara (Çin'deki Kurada Yaşayan Hintli) hikâyesidir; mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Hikâyede kahraman vardır, romanda yoktur; bu, iki tür arasındaki en belirgin farktır.
• Zaman bakımından roman geniş (aylar, yıllar), hikâye dar (saatler, günler) bir çerçevedir.
• Hikâyede anlatıcı kahraman kadar önemlidir; anlatıcı türü birinci, ikinci ve üçüncü kişi olabilir.
• İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir, dış bakış açısında yalnız davranışlar gözlenir.
• Mağara (Çin'deki Kurada Yaşayan Hintli) hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir.
• Kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar aynı kişi değildir; kurgu, yazarın kurgusudur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Roman ile Hikâyeyi Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Adım 1: Olay örgüsü sayısına bakılır; birden çok olay örgüsü vardır.
2. Adım 2: Zaman ve mekân genişliği değerlendirilir.
3. Adım 3: Kahraman bulunmadığı doğrulanır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen hikâye metnini roman ile hikâye arasında seçerken hangi ölçütleri kullandığınızı yazınız.

Örnek cevap: Altı ölçüt sırayla denetlenir. Birincisi kahraman: metinde kahraman varsa bu hikâye lehine bir işarettir. İkincisi olay örgüsü: tek olay örgüsü hikâyeye, birden çok olay örgüsü romana işaret eder. Üçüncüsü zaman: saatler ve günler düzeyi dar, aylar ve yıllar düzeyi geniş zaman gösterir. Dördüncüsü mekân, beşincisi kişi sayısıdır. Altıncı ölçüt konunun geniş ya da tek olmasıdır. Bu ölçütlerden çoğu hangi türe işaret ediyorsa metin o türdür.