Cumhuriyet Dönemi, Garip ve 1980 Sonrası

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Cumhuriyet Dönemi'ni, Garip Akımı'nı ve 1980 sonrası edebiyatı inceleyeceksiniz. Cumhuriyet Dönemi 1923'ten günümüze kadar uzanır ve roman bakımından üç ana akıma ayrılır. Garip, 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur. 1980 sonrası ise iç dünya, bireysel yalnızlık ve varoluşsal sorularla şekillenmiştir. Her üçünün dergi, yazar ve eser bilgilerini karşılaştıracaksınız.

Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyet Dönemi 1923 günümüze kadar sürer. Bu dönem içinde 1923-1940 Büyük Doğu Devri, 1940-1960 Toplumcu Gerçekçilik olarak iki bölüm ayrılır. Roman bakımından üç ana akım vardır:

• Bireyin iç dünyasını anlatan roman: Saatleri Ayarlama Enstitüsü (Ahmet Hamdi Tanpınar), Kürk Mantolu Madonna (Sabahattin Ali).
• Toplumsal gerçekçi roman: Sinekli Bakkal (Halide Edib), Çamlıca (Reşat Nuri), Yaban (Yakup Kadri), Çamurlu (Yaşar Kemal), Sarı Sarnıç (Orhan Kemal), Beyaz Lale (Ömer Seyfettin).
• Tarihî roman: Abdülhamid Han (Tarık Buğra).

Toplumcu gerçekçilik dergileri Şark, Varlık, Yedigün'dür. Şiirde Cahit Sıtkı Tarancı, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Necati Cumalı, Orhan Veli Kanık, Kemal Tahir, Hilmi Yavuz, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Behçet Necatigil sayılır. Roman ve hikâyede Sait Faik, Orhan Kemal, Necip Fazıl, Tarık Buğra, Cevat Şakir, Samim Kocagöz, Haldun Taner, Nezihe Meriç yer alır.

Basit Örnek

Bir romanın köyde yaşamı, eken ve emek sorunlarını işlediğini görüyorsanız bu roman toplumsal gerçekçi roman akımındadır. Buna karşılık bir romanın kahramanının iç çatışmalarını, ruh hâlini ağırlıklı biçimde anlattığını görüyorsanız bu roman bireyin iç dünyasını anlatan roman grubundadır. Akımı belirleyen şey, metnin ağırlık merkezinin toplumda mı bireyde mi olduğudur.

Garip Akımı

Garip Akımı, 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur. Dergileri Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak, Yön'dür. Özellikleri şunlardır: günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı, yalın dil. Şiirin ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşmasını savunmuşlardır.

Öncüleri Cahit Sıtkı Tarancı, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ülkü Tamer, Kemal Tahir'dir.

1980 Sonrası

1980 sonrası edebiyatta iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar. İsimler Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek, Murathan Mungan olarak sıralanır.

İleri Örnek

Bu üç dönemin edebiyat anlayışı farklıdır. Cumhuriyet Dönemi'nde birey ile toplum birlikte sorgulanır. Garip'te şiir gündelik hayata iner, yalın bir dile döner. 1980 sonrasında ise dilin kendisi bir sorun alanı hâline gelir; yazar anlatırken anlatma biçimini de tartışır. Bu yüzden dönem sorularında anlayış sorusu, eser sorusundan daha ayırt edicidir.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Dönem ayırt etmede eser ve yazar eşleştirmesi en güvenilir yöntemdir. Örneğin Çamurlu adlı eser Yaşar Kemal'e aittir ve toplumsal gerçekçi romandır; aynı isim başka bir dönemle karıştırıldığında seçenekler elenir. İkinci ölçüt dergi bilgisidir; Garip'in Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön dergileri tanıttır.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Sokaklar bize kendi dilini öğretti, / Ağır bir söz değil, sade bir ses; / Kimi yorgun bir çocuk, kimi yalnız bir gece, / Hepsi bu halkın kendi nefesi.

Özgün örnek paragraf: Şiir kitaplığının arasında, ciltlenmiş bir dergi duruyordu. Sayfaları açıldığında ilk dizede bir mahalle adı vardı, sonraki dizede bir yorgunluk. Yazar, büyük bir söz kurmadan konuşmuş; adeta sokak diliyle konuşmuştu. Kitabı kapatırken insan, şiirin ağır bir sanatçı elinden çıkıp herkesin diline indiğini düşündü.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Garip Akımı'nı 1980 sonrası edebiyatla karıştırmak. Doğru: Garip 1950'lerin sonunda oluşmuş, günlük hayat ve yalın dil anlayışını benimsemiştir. 1980 sonrası ise iç dünya, yalnızlık ve postmodern kurguyla ilgilidir.
• Yanlış: Cumhuriyet Dönemi romanlarını tek bir akımda toplamak. Doğru: Cumhuriyet Dönemi romanında üç ana akım vardır: bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman ve tarihî roman.
• Yanlış: Yaban ve Çamurlu adlı eserleri bireyin iç dünyasını anlatan romanlar saymak. Doğru: Yaban, Yakup Kadri'nin; Çamurlu, Yaşar Kemal'in eserleridir ve toplumsal gerçekçi roman akımında yer alır.
• Yanlış: Ant dergisini toplumcu gerçekçilik dergisi sanmak. Doğru: Toplumcu gerçekçilik dergileri Şark, Varlık ve Yedigün'dür. Ant ise Garip Akımı'nın dergisidir.
• Yanlış: 1980 sonrası isimlerini 1950'lerin şairleriyle karıştırmak. Doğru: 1980 sonrası isimleri Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek ve Murathan Mungan'dır.

Özet

Cumhuriyet Dönemi 1923 günümüze kadar sürer ve 1923-1940 Büyük Doğu Devri, 1940-1960 Toplumcu Gerçekçilik olarak ikiye ayrılır. Roman bakımından üç ana akım vardır: bireyin iç dünyasını anlatan roman (Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Kürk Mantolu Madonna), toplumsal gerçekçi roman (Sinekli Bakkal, Çamlıca, Yaban, Çamurlu, Sarı Sarnıç, Beyaz Lale) ve tarihî roman (Abdülhamid Han). Toplumcu gerçekçilik dergileri Şark, Varlık ve Yedigün'dür. Garip Akımı 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur; dergileri Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön'dür. Günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı ve yalın dil anlayışını benimsemiştir. Öncüleri Cahit Sıtkı Tarancı, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ülkü Tamer ve Kemal Tahir'dir. 1980 sonrası edebiyatta iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar. İsimler Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek ve Murathan Mungan'dır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Cumhuriyet Dönemi romanında bireyin iç dünyasını anlatan roman, toplumsal gerçekçi roman ve tarihî roman olmak üzere üç ana akım vardır.
• Toplumcu gerçekçilik dergileri Şark, Varlık ve Yedigün'dür.
• Garip Akımı'nın dergileri Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön'dür.
• Garip Akımı'nda şiirin ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşması anlayışı benimsenmiştir.
• 1980 sonrası edebiyatta dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkmıştır.
• Tarihî roman örneği olarak Tarık Buğra'nın Abdülhamid Han adlı eseri sayılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Roman Akımını Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Metnin ağırlık merkezine bakılır; sorun bireyde mi toplumda mı aranır.
2. Adım 2: Sorunlar toplumsal ve ekonomik boyut taşıyorsa roman toplumsal gerçekçidir.
3. Adım 3: Akım doğrulanır ve eserin yazarıyla eşleştirilir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Cumhuriyet Dönemi romanının üç ana akımını eser ve yazarlarıyla birlikte açıklayınız.

Örnek cevap: Birinci akım bireyin iç dünyasını anlatan romandır; Saatleri Ayarlama Enstitüsü (Ahmet Hamdi Tanpınar) ve Kürk Mantolu Madonna (Sabahattin Ali) örnekleridir. İkinci akım toplumsal gerçekçi romandır; Sinekli Bakkal (Halide Edib), Çamlıca (Reşat Nuri), Yaban (Yakup Kadri), Çamurlu (Yaşar Kemal), Sarı Sarnıç (Orhan Kemal) ve Beyaz Lale (Ömer Seyfettin) bu akımın örnekleridir. Üçüncü akım tarihî romandır ve Abdülhamid Han (Tarık Buğra) bu grupta yer alır. Akımı belirleyen ölçüt, eserin ağırlık merkezinin bireyde mi toplumda mı olduğudur.