Kafiye, Redif ve Nazım Türleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda dize sonlarının ses düzenini inceleyeceksiniz. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz. Redifin dört çeşidi vardır. Ayrıca mısraların birbirine bağlanma biçimine göre sarnıç, girit, münşeid, karınca, muayene ve balad gibi nazım türleri tanımlanır.

Kafiye ve Redif

Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Bu ayrım, dize sonlarının incelenmesinde temel ölçüttür.

Redif dört çeşidedir: düz redif (geldi, gitti), yuvarlak redif (görü, geldi), karma redif (düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bulunur) ve zengin redif (birden çok hece içerir: akşam oldu, vakit oldu).

Basit Örnek

Bir dizede kafiyeden sonra gelen ve bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan ek ya da sözcük rediftir. Redif kafiye sayılmaz; dize sonundaki uyumun yalnızca bu bölümü redif olarak adlandırılır. Zengin redif birden çok hece içerdiği için şiirde daha belirgin bir uyum yaratır.

Nazım Türleri

Nazım türleri mısraların birbirine bağlanma biçimine göre belirlenir:

• Sarnıç: Bütün mısraları aynıdır; hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır.
• Girit: Belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlar; 8 mısra + 4 mısra düzenindedir.
• Münşeid: Mısraları hece sayılarına göre adlandırılır (8'li münşeid, 11'li münşeid).
• Karınca: Her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar; mısralar zincirleme bağlanır.
• Muayene: Mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir.
• Balad: 4+4+4 dizeleri hâlinde, AABB kafiye şemasıyla yazılır.

İleri Örnek

Nazım türlerini ayırt etmenin en sağlam yolu mısraların birbirine nasıl bağlandığına bakmaktır. Sarnıçta bütün mısralar aynı düzendedir; giritte düzen belli sayıda mısradan sonra yeniden kurulur; karıncada mısralar birbirinin ilk kelimesiyle zincirlenir. Baladda ise kafiye şeması AABB biçimindedir; bu şema, dizede ikişerli gruplanma yapar.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Kafiye, redif ve nazım birimi karıştırılmamalıdır. Aşağıdaki tablo dört kavramı ayırır.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış sarnıç denemesi): Sabah olunca yola çıktım, / Rüzgâr beni yavaşça yıkadı; / Uzak bir köye vardım, / Yüreğim ilk kez oynadı. / Aynı düzen, aynı ses, / Kafiyem her dizede bana eşlik etti.

Özgün örnek paragraf: Defterin son sayfasına çocuk, her satırın sonuna aynı kelimeyi eklemiş. Öğretmeni sorunca çocuk gülümsedi ve dedi ki bu kelime bana eşlik ediyor. Öğretmen önce kafiyeyi, sonra bu eklenen kelimeyi gösterdi; biri ses uyumu, diğeri o uyum sağlayan ek olduğu için ayrı ayrı adlandırılıyordu. Çocuk ilk kez redif ile kafiyenin farkını anladı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Redifi kafiye saymak. Doğru: Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz.
• Yanlış: Giritin mısra düzenini 8+4 olarak hatırlamamak. Doğru: Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlayan nazımdır ve 8 mısra + 4 mısra düzenindedir.
• Yanlış: Karıncada mısraların sonraki mısranın son kelimesiyle bağlandığını düşünmek. Doğru: Karıncada her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar; bağlanma zincirleme olur.
• Yanlış: Baladı 8 mısra + 4 mısra düzenli bir nazım sanmak. Doğru: Balad, 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır. Bu iki düzen karıştırılmamalıdır.
• Yanlış: Müayenede yalnız mu hecesinin kullanıldığını düşünmek. Doğru: Müayenede mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir; bu nöbetleşe geliş biçimi tanımın ayırt edici özelliğidir.

Özet

Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif çeşitleri düz redif (geldi, gitti), yuvarlak redif (görü, geldi), karma redif (düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bulunur) ve zengin redif (birden çok hece içerir: akşam oldu, vakit oldu) olarak sıralanır. Nazım, şiirin mısralar dizisidir; mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan en küçük birimdir. Nazım türleri şunlardır: Sarnıç, bütün mısraları aynı olan nazımdır ve hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır. Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlar ve 8 mısra + 4 mısra düzenindedir. Münşeid, mısraları hece sayılarına göre adlandırılır (8'li münşeid, 11'li münşeid). Karıncada her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar ve mısralar zincirleme bağlanır. Müayenede mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir. Balad ise 4+4+4 dizeleri hâlinde, AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Redif, kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve kendisi kafiye sayılmaz.
• Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu ve vakit oldu örneklerdir.
• Sarnıçta hem ölçü düzeni hem kafiye düzeni bütün mısralarda aynıdır.
• Girit 8 mısra + 4 mısra düzenindedir ve belli sayıda mısradan sonra yeni sarnıç başlatır.
• Karıncada mısralar birbirinin ilk kelimesiyle zincirleme bağlanır.
• Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla yazılır; münşeid ise hece sayısına göre adlandırılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kafiye ve Redifi Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Adım 1: Dize sonundaki uyum sağlayan bölüm işaretlenir.
2. Adım 2: Bu bölümün bir ek ya da sözcük olup olmadığına bakılır.
3. Adım 3: Kafiye ile uyum sağlayan bu ek redif olarak adlandırılır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Kafiye ile redif arasındaki farkı örnek vererek açıklayınız.

Örnek cevap: Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda bu kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Redifin kendisi kafiye sayılmaz. Gitti ve geldi biçiminde dize sonları kafiye oluştururken, bu dizelerde tekrar eden ek redif görevini üstlenir. Bu ayrım yapılmazsa dize sonundaki her tekrar kafiye sanılır.