Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda şiirin ses düzenini inceleyeceksiniz. Ölçü, hece sayısına dayanan ses düzenidir; düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir. Hece ölçüsü ve aruz ölçüsü olmak üzere iki temel ölçü vardır. Ayrıca nazım birimi olan mısrayı, hece ölçüsünde görülen ölçü bozulmasını ve aruzun temel terimlerini öğreneceksiniz. Bu bilgiler, bir şiirin ölçüsünü bulmada ve nazım türlerini ayırt etmede doğrudan kullanılır.

Ölçü Nedir?

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Bu düzenin iki adı vardır: düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir. Yani şiirin ses düzeni düzenli kurulmuşsa ölçülüdür; bu düzen bilinçli biçimde bozulmuş ya da hiç kurulmamışsa ölçüsüzdür.

Hece Ölçüsü

Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.

Hece ölçüsüne geçen adlar Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy (Çanakkale Destanı), Nazım Hikmet olarak sıralanır. Ölçü bozulması ise nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli ayrılmasıdır. Bu ayrılma keyfî değildir; şiirin anlamıyla ilişkilidir.

Aruz Ölçüsü

Aruz, Arapça ve Farsça kökenli bir ölçüdür ve esası akdad ve fetedir olan bir ölçüdür. Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. Birimler 2, 3 veya 4 birimli dizilişler hâlinde adlandırılır: mübtedâ, fâilât (2 birimli); müfâilâtü ma'nâ, müsennâ (3 birimli); müsâil, mütelâ (4 birimli).

Bu ölçüde Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler ise hece sayısıyla ölçülür. Bu yüzden aruz Türkçeye her zaman uymaz. Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir. Türkçede aruzdan vazgeçme eğilimi vardır; bu yüzden hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.

Basit Örnek

Bir dizede hece sayısı her zaman aynı ise ve bu sayı bir kurala bağlıysa ölçülü bir şiirle karşı karşıyayız demektir. Buna karşılık bir dizede ölçüden bilinçli biçimde ayrılıp bir sonraki dizede yeniden düzene dönülüyorsa karşımızda ölçü bozulması vardır. Ölçü bozulması bir hata değil, anlamın gerektirdiği bir seçimdir.

İleri Örnek

Aruzda ölçülen şey sözcüğün kendisi değil, sözcüğün o dizedeki kalıbıdır. Bu yüzden aynı sözcük bir dizede farklı, başka bir dizede farklı kalıpla okunabilir. Arapça ve Farsça sözcüklerin harf sayısıyla ölçülmesi de bu sistemin kendisinden gelir. Türkçe aruzu bu yüzden zorlayıcı bulunur ve hece ölçüsü tercih edilir.

Mısra ve Nazım Birimi

Nazım, şiirin mısralar dizisidir. Mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir; şiirin en küçük birimidir. Bu üç ölçüt birlikte düşünülmelidir: bir satırı ikiye bölmek onu iki mısra yapmaz.

Ayırt Etme Karşılaştırması

Ölçü sorularında dört kavramın ayrımı gerekir.

Özgün örnek dize (kendi yazılmış deneme): Sekiz hece bir sıra, / Ölçü bana yol verir; / Aruz dönse bir yana, / Hece bende kalıverir.

Özgün örnek paragraf: Öğretmen tahtaya sekiz çizgi çizdi ve her satırın altına bir hece sayısı yazdı. Öğrenciler sayıları karşılaştırdıkça satırların eşit olduğunu gördüler. Sonra öğretmen beşinci satırın sonundaki kelimeyi sildi; o an hece sayısı bir azaldı, ama cümlenin anlamı güçlendi. Sınıf bir süre sessiz kaldı, çünkü ölçü bozulmasının keyfî olmadığını ilk kez görüyorlardı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Ölçüyü yalnız hece sayısıyla sınırlamak. Doğru: Ölçü hece sayısına dayanan ses düzenidir; ancak bu düzen aruzda kalıplarla kurulur, yalnız sayıyla açıklanmaz.
• Yanlış: Aruzda birimi tanımlayan ilk çizgiye birim demek. Doğru: Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. İki terim yer değiştirilemez.
• Yanlış: Ölçü bozulmasını ölçüsüz şiir sanmak. Doğru: Ölçü bozulması düzenin bilinçli biçimde bozulmasıdır; ölçüsüz şiirde ise düzen baştan kurulmamıştır.
• Yanlış: Mısrayı yalnız satır kaydıyla özdeşleştirmek. Doğru: Mısra; ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir; üçü birlikte değerlendirilir.
• Yanlış: Aruzun Türkçeye uymadığını, bu yüzden hiç kullanılmadığını düşünmek. Doğru: Türkçede aruzdan vazgeçme eğilimi vardır ve hece ölçüsü yaygınlaşmıştır; ama aruz kullanılmaya devam eder.

Özet

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir. Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür; Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür. Hece ölçüsüne geçen adlar Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy ve Nazım Hikmet'tir. Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli ayrılmasıdır. Aruz, Arapça ve Farsça kökenli olup esası akdad ve fetedir olan bir ölçüdür. Birimler mübtedâ ve fâilât gibi 2 birimli; müfâilâtü ma'nâ ve müsennâ gibi 3 birimli; müsâil ve mütelâ gibi 4 birimli dizilişler hâlinde adlandırılır. Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçülür; kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir. Nazım şiirin mısralar dizisi, mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan en küçük birimdir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ölçü düzenli kurulmuşsa ölçülü, düzensiz kurulmuşsa ölçüsüz şiirden söz edilir.
• Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
• Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
• Aruzun esası akdad ve fetedir olan bir ölçüdür.
• Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
• Mısra; ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir ve şiirin en küçük birimidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Ölçülü ve Ölçüsüz Şiiri Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Adım 1: Dize sayıları karşılaştırılır.
2. Adım 2: Düzenin baştan kurulmadığı ama zaman zaman bozulduğu görülür.
3. Adım 3: Bu, düzenli ölçülü olmayan yani ölçüsüz şiirdir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Hece ölçüsü ile aruz ölçüsünü dört ölçütle karşılaştırınız.

Örnek cevap: Birinci ölçüt ölçünün birimidir; hece ölçüsünde birim hece, aruzda ise birim ve serefe kavramlarıdır. İkinci ölçüt sayım yöntemidir; aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçülür. Üçüncü ölçüt Türkçeye uyumluluktur; aruz Türkçeye her zaman uymaz ve bu nedenle hece ölçüsü yaygınlaşmıştır. Dördüncü ölçüt tarihsel ağırlıktır; Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsü olduğu için hece ölçüsü Türk edebiyatında belirleyici olmuştur.