Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda şiirin ses düzenini ve en küçük yapısını tanıyacaksınız. Önce ölçü kavramını öğrenecek, ölçülü şiirle ölçüsüz şiiri ayırt edeceksiniz. Sonra hece ölçüsünün birimini, Türk şiirinde görüldüğü hece sayılarını ve bu ölçüye geçen şairleri inceleyeceksiniz. Aynı bölümde aruz ölçüsünün esası, ölçü çizgine birim, ilk çizgiye serefe adı verilmesi ve birimlerin kaç birimli oldukları ele alınacaktır. Ardından ölçü bozulmasını tanımlayacak, bu kavramı ölçüsüz şiirden ayıracaksınız. Son bölümde nazım ve mısra kavramlarını öğreneceksiniz.

Ölçü Nedir?

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Yani bir dizenin kaç hece olduğu, ölçünün temel ölçütüdür. Düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir.

Bu ayrım şiirin okunmasını kolaylaştırır. Ölçülü bir şiirde her dizede hece sayısı belli bir düzene uyar; ölçüsüz şiirde ise bu düzen bilinçli olarak bozulmuş ya da hiç kurulmamıştır.

Hece Ölçüsü

Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.

Heceye geçen adlar şunlardır: Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy (Çanakkale Destanı) ve Nazım Hikmet. Bu adlar, hece ölçüsünün Türk edebiyatında yerleşmiş bir gelenek olduğunu gösterir.

Aruz Ölçüsü

Aruz Arapça ve Farsça kökenli bir ölçüdür ve esası akdad/fetedir ölçüsüdür. Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. Birimler 2, 3 ya da 4 birimli dizilişler hâlinde adlandırılır.

Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler ise hece sayısıyla ölçülür. Bu fark, arruzun Türkçeye her zaman uymamasının nedenidir. Ayrıca kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir. Türkçede arruzdan vazgeçme eğilimi vardır ve bu yüzden hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.

Ölçü Bozulması

Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli olarak ayrılmasıdır. Buradaki bilinçli sözcüğü belirleyicidir. Şair ölçüden kasten ayrılıyorsa bu bir ölçü bozulmasıdır; ölçünün kendiliğinden dağılması ise ölçüsüz şiirdir.

Nazım ve Mısra

Nazım, şiirin mısralar dizisidir. Mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir. Mısra, şiirin en küçük birimidir. Bu iki kavramı ayırmak, bir dizedeki bozulmanın bütün nazımı nasıl etkilediğini anlamak için gereklidir.

Karşılaştırma Tablosu

Basit Örnek

Bir dizeyi ölçmek şu sırayla yapılır. Önce dizenin heceleri sayılır. Sonra bu sayının düzenli bir ölçüye uyup uymadığına bakılır. Dize, 4 heceli bir ölçüye uyuyorsa 4 heceli, 8 heceye uyuyorsa 8 heceli bir ölçüden söz ederiz. Eğer hece sayısı dizeden dizeye değişiyorsa ve bu değişim şairin bilinçli bir tercihiyle yapılmışsa ölçü bozulması vardır.

İleri Örnek

Şu durumu düşünün: Bir şiirin ilk dört dizesi sekiz heceli düzende, sonraki dört dizesi altı heceli düzendedir ve bu değişim havanın hızlandığı yere denk gelmektedir. Burada ilk dört dize 8'li hece ölçüsüne, sonraki dört dize 6 heceli ölçüye uyar ve geçiş bilinçlidir. Yani şiirde ölçü bozulması vardır; ölçüsüz şiir söz konusu değildir. Çünkü ölçüsüz şiirde bir düzen aranmaz, burada ise düzen bilinçli olarak değiştirilmiştir.

Özgün örnek paragraf: Defterin ilk sayfasına şair, ölçünün adını not etmiş. Yanına da bir cümle yazmış: Dize bittiğinde sus, ama nefesini kesme. Alt sayfada sekiz heceli dört mısra vardı; her birinin sonunda aynı ses tekrar ediyordu. Şair sayfaları çevirdikçe ölçünün yavaş yavaş değiştiğini gördü.

Özgün örnek dize: Dört mısra geldi, sonra altı;
hece sayısı değişti, hava da değişti.
Ölçü kırılmadı, yalnız eğildi;
şiir nefesini böyle ayarladı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Ölçüyü yalnız dize sonundaki ses uyumuna bağlamak. Doğru: Ölçü, hece sayısına dayanan bir ses düzenidir; dize sonu sesleri ise kafiyenin konusudur.
• Yanlış: Hece ölçüsünde her dizenin hece sayısının farklı olabileceğini düşünmek. Doğru: Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir.
• Yanlış: Ölçü bozulması ile ölçüsüz şiiri aynı saymak. Doğru: Ölçü bozulması nazımın havasına uymadığı yerde ölçüden bilinçli ayrılmasıdır.
• Yanlış: Aruzun Türkçeye uymadığının nedenini yalnızca zorlukta aramak. Doğru: Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için arruz Türkçeye her zaman uymamıştır.
• Yanlış: Mısrayı nazımdan daha büyük bir birim saymak. Doğru: Mısra, şiirin en küçük birimidir; nazım ise mısralar dizisidir.

Özet

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür; Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür. Heceye geçen adlar Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy ve Nazım Hikmet'tir. Aruz Arapça ve Farsça kökenlidir, esası akdad/fetedirdir; ölçü çizgisine birim, ilk çizgiye serefe, kafiyeden önceki kısma cinâh denir. Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için Türkçeye her zaman uymamıştır. Ölçü bozulması, nazımın havasına uymadığı yerde ölçüden bilinçli ayrılmasıdır. Nazım mısralar dizisi, mısra ise şiirin en küçük birimidir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan bir ses düzenidir.
• Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir; halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
• Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
• Aruz Arapça ve Farsça kökenlidir ve esası akdad/fetedir ölçüsüdür.
• Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
• Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla ölçüldüğü için Türkçeye her zaman uymamıştır.
• Ölçü bozulması bilinçlidir; ölçüsüz şiirde ise bir düzen aranmaz.
• Mısra şiirin en küçük birimidir, nazım ise mısralar dizisidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Dize Ölçme konusunun adımları:

1. Adım 1: Dizenin hecelerini sırayla sayın.
2. Adım 2: Saydığınız rakamı Türk şiirinde görülen ölçülerle karşılaştırın.
3. Adım 3: Karşılık gelen ölçünün adını yazın.

Kendini Dene

Soru: Şu dört dizeyi inceleyiniz: Gemi kalktı, dalgalar yara aldı; gözyaşları dize düştü. Dizelerin ölçüsü hakkında ne söylenebilir?

Örnek cevap: Her iki dize de sekiz heceye uymaktadır; düzen arka arkaya sürdürülmüştür. Bu, ölçü bozulması değildir, çünkü hava gereği ölçüden bilinçli bir ayrılma görülmemektedir. Metinde 8'li hece ölçüsü kullanıldığı söylenebilir. Ölçüsüz şiirle karıştırılmaması için düzenin sürmesi gerektiği vurgulanmalıdır.