Roman ve Hikâye Çözümleme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda iki uzun anlatı türünü karşılaştıracaksınız. Önce roman ile hikâyeyi altı ölçüt üzerinden yan yana koyacağız: olay örgüsü, zaman, mekân, kişi sayısı, kahraman ve konu. Sonra anlatıcı, bakış açısı ve kurgu kavramlarını inceleyeceksiniz. Ardından roman türlerini ve likâye türlerini tanıyacaksınız. Bir metnin türünü belirlemek, o metni okumanın en verimli yoludur; bu yüzden ölçütleri ezberlemek değil, uygulamak gerekir.

Roman ve Hikâyede Altı Ölçüt

Roman ile hikâye aynı türün iki farklı ölçekteki hâlidir. Aralarındaki fark altı ölçütte açıkça görülür.

Bu tablo bir metni tanımak için en işe yarar araçtır. Bir metinde olay örgüsü tek, zaman birkaç gün, mekân tek oda, kişi az, kahraman var ve konu dar ise o metin hikâyedir. Aynı ölçütlerin tersi roman için geçerlidir.

Anlatıcı ve Bakış Açısı

Hikâyede anlatıcı, kahraman kadar önemlidir. Anlatıcının hangi kişi olduğu metnin anlamını doğrudan etkiler. Birinci kişi anlatımda anlatıcı ben, ikinci kişide sen, siz, üçüncü kişide o olarak belirir.

Bakış açısı iki türlü ele alınır. İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir. Dış bakış açısında yalnızca davranışlar gözlenir. Hangi bakış açısının seçildiği, okurun kahramanı ne kadar yakından tanıdığını belirler.

Kurgu ve Gerçek

Kurgu, yazarın kurgusudur; gerçeğin kendisi değildir. Bu yüzden bir romanda ya da hikâyede anlatılan her olayın gerçekten yaşanmış olması gerekmez. Kurgusal bir olay, gerçek hayatta hiç yaşanmamış olsa bile anlatıda yer alabilir.

Bu ayrımı yapabilmek için kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar (kurucu) ayrımı yapılmalıdır. Metinde konuşan kişi anlatıcıdır; eseri oluşturan kişi ise gerçek yazardır. Bu ikisi her zaman aynı kişi olmak zorunda değildir.

Roman Türleri

Roman türleri konu ve yaklaşım biçimine göre ayrılır.

• Bireyin iç dünyasını anlatan roman.
• Toplumsal gerçekçi roman.
• Tarihî roman.
• Köy romanı.
• Psikolojik roman.
• Macera romanı.
• Bilim kurgu romanı.
• Fantastik roman.
• Dedektif romanı.

Bu liste, bir romanın türünü soran sorularda başvurulacak temel başlıklardır. Roman türleri, birbirini dışlayan kutular değil, birbirine yaklaşabilen alanlardır.

Olay (Kesme) Hikâyesi

Olay (kesme) hikâyesinde olay örgüsü belirleyicidir. Bu türün alt türleri şunlardır: yön değiştirme hikâyesi, öğretici hikâye, roman hikâyesi, çevre hikâyesi ve mağara (Çin'deki Kurada Yaşayan Hintli) hikâyesi.

Mağara hikâyesinin ayırt edici özelliği şudur: kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir. Bu yüzleşme olay örgüsünün sonuna doğru belirginleşir.

Diğer Hikâye Türleri

Durum (kesinti) hikâyesinde bir anda olmuş bitmiş durum anlatılır. Fantastik hikâyesinde gerçek dışı, olağanüstü olaylar anlatılır. Grotesk (grotes) hikâyesinde saçma ve gülünç olaylar işlenir. Gerçekçi (realist) hikâyesinde küçük burjuva ya da köy yaşamından bir kesit verilir. Lirik (lirik-monolog) hikâyesinde bir kişinin iç dünyası aktarılır. Fabl (masal) ise hayvanlar konuşturularak ahlak dersi verir.

Bunların yanında mektup hikâyesi, günlük hikâyesi, gözlem hikâyesi ve portre hikâyesi gibi özel biçimler de sayılır.

Tür Karşılaştırma Tablosu

Basit Örnek

Şu iki metni karşılaştıralım. Birincisi üç yıl boyunca dört şehirde geçen, çok sayıda kişiyi konu alan bir anlatıdır; olay örgüsü birden çoktur, zamanı geniştir, mekânı çeşitlidir ve kahramanı yoktur. Bu metin romandır. İkincisi ise bir gün içinde, tek bir evde geçen, iki kişi ve tek bir olay üzerine kuruludur; kahramanı vardır. Bu metin hikâyedir.

İleri Örnek

Şu metinde bir kişi, kendisinin içinde bulunduğu ülkenin uygarlığıyla ilk kez karşılaşmaktadır ve bu karşılaşma onu değiştirmektedir. Olay örgüsü vardır ve metinde bir yüzleşme söz konusudur; bu yüzden metin olay hikâyesinin alt türlerinden biri olarak değerlendirilir. Aynı metinde olaylar yerine bir anda olmuş bitmiş durum anlatılsaydı bu sefer durum hikâyesi olurdu. Türü belirleyen şey, olay örgüsünün olup olmadığıdır.

Özgün örnek paragraf: Köye yeni taşınan kadın, ilk gün hiç kimseyle konuşmadı. Ertesi gün çarşıdan ekmek aldı, öğleden sonra çeşme başında bekleyen çocuklara bakışlarını çevirdi. Kimse selam vermedi. Üçüncü gün, kadın çeşmeden ayrılırken cebinden çıkardığı bir tabağı suyun başına bıraktı. Kimse neden o tabakla döndüğünü sormadı; ama dördüncü günden sonra selam verilmeye başlandı.

Özgün örnek dize: Bir olay bir dizede biter mi,
yoksa sayfalarca sürer mi?
Kısa olan hikâyeye benzer,
uzun olan romana.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Kısa metin olduğu için onu hikâye saymak. Doğru: Kısalık tek başına yeterli değildir; olay örgüsü, zaman, mekân, kişi sayısı ve kahraman ölçütleri birlikte değerlendirilir.
• Yanlış: Romanda kahraman bulunduğunu söylemek. Doğru: Kahraman hikâyeye özgüdür; romanda kahraman yoktur.
• Yanlış: Romandaki her olayın gerçekten yaşanmış olduğunu düşünmek. Doğru: Kurgu, yazarın kurgusudur; gerçeğin kendisi değildir.
• Yanlış: Fantastik hikâyeyi grotesk hikâyeyle aynı saymak. Doğru: Fantastikte gerçek dışı ve olağanüstü olaylar, groteskte ise saçma ve gülünç olaylar anlatılır.
• Yanlış: Anlatıcı ile gerçek yazarı aynı kişi saymak. Doğru: Metinde konuşan kişi kurgusal anlatıcı, eseri oluşturan kişi ise gerçek yazardır.

Özet

Roman ile hikâye altı ölçüt bakımından ayrılır. Olay örgüsü romanda birden çok, hikâyede tektir. Zaman romanda geniş, hikâyede dardır. Mekân romanda çeşitli, hikâyede dardır. Kişi sayısı romanda çok, hikâyede azdır. Kahraman romanda yoktur, hikâyede vardır. Konu romanda geniş, hikâyede tek konudur. Hikâyede anlatıcı kahraman kadar önemlidir; birinci, ikinci ve üçüncü kişi anlatımları bu bakımdan ayrılır. İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir, dış bakış açısında yalnızca davranışlar gözlenir. Kurgu, yazarın kurgusudur ve gerçeğin kendisi değildir; kurgusal anlatıcı ile gerçek yazar ayrımı yapılmalıdır. Roman türleri; bireyin iç dünyasını anlatan, toplumsal gerçekçi, tarihî, köy, psikolojik, macera, bilim kurgu, fantastik ve dedektif romanıdır. Olay (kesme) hikâyesinin alt türleri yön değiştirme, öğretici, roman, çevre ve mağara (Çin'deki Kurada Yaşayan Hintli) hikâyesidir. Durum hikâyesinde bir anda olmuş bitmiş durum anlatılır. Fantastikte gerçek dışı olaylar, groteskte saçma ve gülünç olaylar, gerçekçide küçük burjuva ya da köy yaşamından bir kesit, lirikte bir kişinin iç dünyası işlenir. Fabl ise hayvanlar konuşturularak ahlak dersi verir. Ayrıca mektup, günlük, gözlem ve portre hikâyesi sayılan biçimlerdir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Romanın olay örgüsü birden çoktur, hikâyeninki tektir.
• Kahraman hikâyeye özgüdür; romanda kahraman yoktur.
• Hikâyede anlatıcı, kahraman kadar önemlidir.
• İç bakış açısında kişinin ruh hâli bilinir, dış bakış açısında yalnızca davranışlar gözlenir.
• Kurgu, yazarın kurgusudur; gerçeğin kendisi değildir.
• Mağara hikâyesinde kişi kendisini bulduğu yerdeki uygarlıkla yüzleşir.
• Fantastikte gerçek dışı ve olağanüstü olaylar, groteskte saçma ve gülünç olaylar anlatılır.
• Fabl, hayvanlar konuşturularak ahlak dersi verilen türdür.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Altı Ölçütle Tür Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Olay örgüsünün birden çok olduğunu tespit edin.
2. Adım 2: Zamanın geniş, mekânın çeşitli olduğunu görün.
3. Adım 3: Kahramanın bulunmadığını doğrulayıp sonuca varın.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki metni altı ölçüte göre inceleyip roman mı hikâye mi olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz: Üç yıl boyunca dört şehirde geçen, çok sayıda kişiyi konu alan ve kahramanı olmayan bir anlatı.

Örnek cevap: Metinde olay örgüsü birden çoktur, zaman geniştir, mekân çeşitlidir, kişi sayısı çoktur, kahraman yoktur ve konu geniştir. Bu altı ölçütün tamamı roman tarafına işaret etmektedir. Tek bir ölçütle karar vermek yeterli olmaz; ancak burada bütün ölçütler aynı yönü göstermektedir. Metin bu nedenle romandır.