Kafiye, Redif ve Nazım Türleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda dize sonlarında kurulan ses düzenini inceleyeceksiniz. Önce kafiyenin ne olduğunu öğrenecek, ardından redifi tanıyacaksın. Redifin kafiyeden farkı bu bölümün en ince noktasıdır. Sonra düz, yuvarlak, karma ve zengin redif çeşitlerini örnekleriyle inceleyeceksin. İkinci bölümde sarnıç, girit, münşeid, karınca, muayene ve balad adıyla anılan nazım türlerini tanıyacaksın. Her türün mısraları arasındaki düzeni dikkatle inceleyeceksin. Bu türler, mısraların sayısı ve birbirine bağlanma biçimine göre birbirinden ayrılır.

Kafiye ve Redif

Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Buradaki temel kural şudur: redifin kendisi kafiye sayılmaz.

Bir dizede önce kafiye, sonra onunla uyum sağlayan ek veya sözcük yani redif bulunur. Bu yüzden redifi kafiyeden ayırmadan bir dize incelenemez. Kafiyeyi ölçüden ayırmak da gerekir: ölçü heceyle, kafiye ise dize sonundaki seslerle ilgilidir.

Redif Çeşitleri

Redif çeşitlerini ayırt etmek için önce redifin kaç hece içerdiğine, sonra içindeki ünlülere bakılır. Tek heceli ve düz ünlü içeren bir redif düz rediftir. Aynı özellikleri taşıyan yuvarlak ünlülü redif yuvarlak redif olur. Zengin redif ise birden çok hece içerdiği için diğerlerinden daha uzundur.

Nazım Türleri

Nazım türleri, mısraların hem ölçü hem kafiye düzenine ve birbirine bağlanma biçimine göre adlandırılır.

Bu altı türü birbirinden ayıran ölçüt nettir. Sarnıçta tek bir düzen baştan sona sürer. Giritte bu düzen belli sayıda mısradan sonra yeniden başlar ve sekiz dize dört dize düzeni kurulur. Münşeidde ad, mısraların hece sayısından gelir. Karıncada mısralar birbirine kelime kelime zincirlenir. Muayenede mısra başlarına üç hece nöbetleşe gelir. Baladda ise dizeler üçerli gruplar hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla dizilir.

Karşılaştırma Tablosu

Basit Örnek

Bir dizede kafiyeyi bulmak şu sırayla yapılır. Önce dize sonundaki seslere bakılır ve birbirini tekrarlayan ya da yakın sesler aranır; işte bu ses kafiyedir. Sonra kafiyeden sonra gelen ek veya sözcüğe bakılır; işte bu rediftir. Bu iki adımı uyguladığınızda redifi kendi sesinizle karşılaştırmamış olursunuz; çünkü redif kafiyeden sonra gelen ek ya da sözcüktür.

İleri Örnek

Şu nazımlarda türü belirleyelim. İlk metinde bütün mısralar aynı ölçü ve kafiye düzenini taşır; burada sarnıç vardır. İkinci metinde ilk sekiz dizeden sonra yeni bir düzen başlar; bu, giritin 8 mısra + 4 mısra düzenidir. Üçüncü metinde her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar; burada karınca söz konusudur. Dördüncü metinde mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelmektedir; bu metin muayenedir.

Özgün örnek paragraf: Defterde sekiz sayfalık bir şiir vardı. İlk sayfada mısralar birbirine benziyordu; aynı ses, aynı ritim, baştan sona aynı düzen. Sonra yedinci sayfada düzen değişti ve yeni bir bölüm başladı. Çocuk, sayfaları çevirdikçe düzenin nerede bozulduğunu merak etti.

Özgün örnek dize: Bir dize kurulur, sonra ötekine bağlanır;
kafiyenin ardından redif gelir.
Sarnıçtan girite, giritten sarnıca;
baladda dize üçlü üçlü dizilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Redifi kafiye sanmak. Doğru: Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve kendisi kafiye sayılmaz.
• Yanlış: Girit düzenini tek bir sarnıç gibi okumak. Doğru: Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıcın başladığı 8 mısra + 4 mısra düzenidir.
• Yanlış: Münşeidi karınca ile karıştırmak. Doğru: Münşeidde mısralar hece sayılarına göre adlandırılır; karıncada ise her mısra sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar.
• Yanlış: Zengin redifi tek heceli redifle aynı saymak. Doğru: Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu ve vakit oldu buna örnektir.
• Yanlış: Baladın kafiye şemasını AABB yerine başka bir şema sanmak. Doğru: Balad, 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Özet

Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve redifin kendisi kafiye sayılmaz. Redif çeşitleri düz redif, yuvarlak redif, karma redif ve zengin redif olarak sıralanır; zengin redif birden çok hece içerir. Nazım türleri mısraların düzenine göre adlandırılır. Sarnıçta bütün mısralar aynıdır. Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlar ve 8 mısra + 4 mısra düzenindedir. Münşeidde mısralar hece sayılarına göre adlandırılır. Karıncada her mısra kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar ve zincirleme bağlanır. Muayenede mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir. Balad ise 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kafiye dize sonundaki seslerin uyumudur; redif ise bu uyumu sağlayan ek ya da sözcüktür.
• Redifin kendisi kafiye sayılmaz; bu ayrım kafiye sorularının temelidir.
• Redif çeşitleri düz, yuvarlak, karma ve zengin redif olarak sıralanır.
• Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu ve vakit oldu buna örnektir.
• Sarnıçta bütün mısraların hem ölçüsü hem kafiye düzeni aynıdır.
• Girit, 8 mısra + 4 mısra düzeninde olup belli sayıda mısradan sonra yeni sarnıca geçer.
• Münşeid mısraları hece sayılarına göre, karınca ise mısra başlarının zincirlenmesine göre adlandırılır.
• Balad, 4+4+4 dizeleri hâlinde ve AABB kafiye şemasıyla yazılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kafiye ve Redifi Ayrırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Dize sonundaki tekrarlanan ya da yakın sesi belirleyin.
2. Adım 2: Bu sesi kafiye olarak adlandırın.
3. Adım 3: Kafiyeden sonra gelen ek ya da sözcüğü redif olarak belirleyin.

Kendini Dene

Soru: Şu iki dizede kafiyeyi ve redifi göstererek yerlerini yazınız: Yolda yürürken / Yolda düşerken.

Örnek cevap: İlk dizede yürürken, ikinci dizede düşerken sözcükleri kafiyeyle uyum sağlayan eklerdir; bu nedenle bunlar rediftir. Kafiye ise yürü ve düş sözcüklerinin dize sonunda bıraktığı yakın ses uyumudur. Redifin kendisi kafiye sayılmaz; kafiyeyi gösterirken redifi de işaretlemek gerekir. Bu ayrım, dize sonu incelemesinde en sık atlanan noktadır.