Tanzimat, Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Tanzimat döneminden Fecr-i Ati dönemine kadar uzanan süreci adım adım tanıyacaksınız. Önce Tanzimat döneminin hangi olayla başladığını, hangi dergilerin çıktığını ve hangi konuları işlediğini öğreneceksiniz. Aynı bölümde tiyatro anlayışını, ilk özgün tiyatro eserini ve düzyazının gelişimini inceleyeceksiniz. İkinci bölümde Servet-i Fünun döneminin anlayışını, dilini, ölçüsünü ve isimlerini öğreneceksiniz. Üçüncü bölümde Fecr-i Ati döneminin kısa süren yapısını ve ulusalcı tavrını tanıyacaksınız. Son bölümde üç dönemi karşılaştıracaksınız. Bu üç dönem, Türk modernleşmesinin edebiyattaki izini taşır.

Tanzimat Döneminin Başlangıcı

Tanzimat Dönemi 1830'da II. Meşrutiyet'le başlar; sonrasında da sürer. Bu ifade iki şey anlatır: dönemin bir siyasal olayla başlaması ve o olayın bitmesiyle dönemin hemen kapanmaması. Başlangıçta bir gazetecilik ve siyaset yoğunluğu vardır; edebiyat bu ortamda şekillenir.

Tanzimat döneminde gazete ve dergi kültürü gelişmiştir. Dönemin ilk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır (1832). Ayrıca İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun bu dönemin dergileri arasında sayılır.

Dergiler ve İlkler

Tanzimat'ta Tiyatro

Dönemde ilk çeviri tiyatro eserleri sahnelenmiştir. Bu, yabancı bir tiyatro biçiminin Türkiyeye girişidir. Buna karşılık ilk özgün tiyatro eseri Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir. Çeviri ile özgün yazım arasındaki bu ayrım, dönemin tiyatro anlayışını gösterir.

Konular, Dil ve Yazı

Tanzimat'ta işlenen konular arasında ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafe bulunur. Bu konu seçimi, dönemin halkı uyarmaya ve ahlâkı düzeltmeye yönelik kaygısını yansıtır.

Dilde sadeleşme eğilimi başlar. Nazımda hem arruz hem hece ölçüsü kullanılır. Özellikle düzyazı bu dönemde büyük gelişme gösterir: makale, eleştiri, mektup ve gezi yazısı gibi türler bu dönemde belirginleşir.

Tanzimat Dönemi Yazarları

Dönemin tanınmış yazarları şunlardır: Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai. Bu isimlerin bir kısmı dergiler çevresinde, bir kısmı ise tiyatro ve düzyazı çevresinde tanınmıştır.

Servet-i Fünun Dönemi

Servet-i Fünun dönemi, adını dergisinden alır ve 1896-1908 arasında sürer. Dönemin temel anlayışı Sanat sanat içindir düşüncesidir. Bu anlayışta sanatın kendisi için değer taşıdığı, yazarın bireysel iç dünyasının ve iç çatışmalarının ön planda tutulduğu görülür.

Dilde eski ya da arkaik söyleyiş ve mübalağa yaygındır. Ayrıca müstehzi, yani alaycı yayın geleneği vardır. Nazımda arruz sürer; hece ölçüsü ise serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir bir arada yayımlanır.

Dönemin isimleri Hüseyin Su, Tevfik Fikret, Ali Sami Boyar, Ahmet Şükrü, Halit Ziya, Fatma Aliye Topuz, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Şemsettin Sami olarak sıralanır. Bu dönemdeki ilk roman, Hüseyin Su'nun Yorgaki Kadın (1908) adlı eseridir.

Fecr-i Ati Dönemi

Fecr-i Ati dönemi 1908-1912 arasında sürmüştür. Dergisi Tevfik Fikret'in yönetimindedir. Dönemin belirgin özellikleri ulusalcı tavır ve dilde sadeleşmenin hızlanmasıdır. Ulusalcı tavır, sanatın günün sorunlarına ve ulusal meselelere bakması gerektiği yönünde bir tutumdur.

Üç Dönemin Karşılaştırması

Basit Örnek

Bir metnin Tanzimat dönemine ait olup olmadığını anlamak için üç soru yeterlidir. Birincisi, dilde sadeleşme eğilimi görülüyor mu diye bakılır. İkincisi, nazımda hem arruz hem hece ölçüsü yan yana kullanılmış mı diye denetlenir. Üçüncüsü, düzyazı türlerinden makale, eleştiri, mektup ya da gezi yazısı örneği var mı diye aranır. Bu üçünden en az biri varsa metin Tanzimat dönemi özellikleri taşır.

İleri Örnek

Servet-i Fünun dönemi metni Tanzimat metninden şöyle ayrılır: Tanzimat metninde halka doğru bir uyarı ve ahlâki kaygı vardır, dil sadeleşme yolundadır. Servet-i Fünun metninde ise bireyin iç dünyası, iç çatışmaları ön plandadır; dilde arkaik söyleyiş ve mübalağa görülür, hece ölçüsü serbestleştirilmiştir. Dergide roman, hikâye, tiyatro, eleştiri ve şiir bir arada yayımlanması da bu dönemin gazetecilik anlayışından ayrılmadığını gösterir.