Anlam Bilgisi, Bağlam ve Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda bir sözcüğün ve bir cümlenin anlamının nasıl belirlendiğini öğreneceksiniz. Önce sözcükte anlam başlığında gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam ve yan anlamı tanıyacaksınız. Sonra anlam ilişkilerini inceleyecek; eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri, deyim, atasözü ve özdeyişi tanıyacaksınız. Üçüncü bölümde bağlamın anlamı nasıl belirlediğini ve pragmatik (iletişimsel) anlamı göreceksiniz. Son bölümde bu üç katmanın bir metni çözümlerken nasıl birlikte çalıştığını tartışacağız. Anlamı doğru kurmak, okuma becerisinin temelidir.

Sözcükte Anlam: Dört Başlık

Bir sözcüğün anlamı dört başlık altında incelenir. Bu başlıkları bilmek, o sözcüğün metinde hangi anlamda kullanıldığını bulmayı kolaylaştırır.

Yan anlam özellikle dikkat gerektirir. gün sözcüğü bir zaman birimi olarak kullanıldığında gerçek anlamdadır; güneş anlamına geldiğinde ve gün batırmak biçiminde kullanıldığında ise zamanla kazandığı yan anlamdadır. Sözcüğün anlamı başka bir sözcükle ya da durumla ilişkisiyle belirlenir.

Mecaz Anlamı Bulma Yöntemi

Mecaz anlamı bulmak için izlenen yöntem basit ve güvenilirdir. Önce sözcük cümleden çıkarılır. Sonra yerine gerçek anlamı konur. Cümle bu durumda bozuluyorsa aranan anlam mecazdır. Cümle bozulmuyorsa sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

Örnek olarak Küçük çocuk bahçede oynuyor cümlesinde küçük sözcüğü çıkarılıp yerine gerçek anlamı olan yaşça ufak konur; cümle bozulmaz. Buna karşılık Onun sesi tüm odayı doldurdu cümlesinde ses sözcüğü çıkarılınca ortaya boş bir yapı kalır; cümle bozulur, bu yüzden ses burada mecaz anlamdadır.

Anlam İlişkileri

Sözcükler arasında üç temel anlam ilişkisi kurulur. Bu ilişkiler, metin okurken anlamın hızla kavranmasını sağlar.

Eş sesli sözcüklerde yazılış aynı olduğu için anlamı yalnızca cümlenin yapısı ve bağlam belirler. yaz sözcüğü bir mevsimi ya da bir eylemi, ak sözcüğü suyu ya da beyazı, kök sözcüğü ise bir bitkiyi ya da bir çarpanı anlatabilir.

Deyim, Atasözü ve Özdeyiş

Kalıplaşmış sözler üç başlıkta incelenir ve aralarındaki sınır net biçimde çizilebilir.

• Deyim: Kalıplaşmış söz öbeğidir; çoğunlukla bir öbeği oluşturur. Örnekler: can kulağıyla dinlemek, el atmak.
• Atasözü: Öğüt veren tam cümledir. Örnek: damlaya damlaya göl olur.
• Özdeyiş: Yargı bildiren kalıplaşmış cümledir. Örnek: atasözü yol gösterir.

Kısacası atasözü yol gösterir, özdeyiş yargıda bulunur. Deyim ise ne öğüt verir ne de yargı bildirir; yalnızca hazır bir anlam öbeği olarak söze yerleşir.

Bağlam ve Anlam

Bağlam, bir sözün, sözcüğün ya da cümlenin çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır. Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı anlam kazanabilir. Bu kitap sıkıcı. cümlesinde kitap, eser anlamındadır. Kitap kapatıldı. cümlesinde ise aynı sözcük sipariş ya da tabak anlamına gelir. Sözcük değişmemiştir; değişen cümlenin yapısı ve bağlamdır.

Bir sözcüğün anlamı üç katmanla belirlenir: sözcük anlamı + cümlenin yapısı + bağlam. Sözcük anlamı, sözcüğün sözlükteki karşılığıdır. Cümlenin yapısı, sözcüğün öge olarak görevini belirler. Bağlam ise metnin bütününden gelen ek bilgidir. Üçü birlikte değerlendirildiğinde anlam, tek ve tutarlı bir sonuca bağlanır.

Pragmatik (İletişimsel) Anlam

Pragmatik anlam, sözcük seçiminin konuşma amacına göre değişmesiyle ortaya çıkar. Aynı düşünceyi ifade eden iki kişi, aralarındaki ilişkiye göre farklı sözcükler seçebilir. Nezaket, gönül alma ve hitap biçimleri bu katmanla ilgilidir.

Örneğin bir öğretmen, öğrencinin geç geldiğini söylerken Yine geç kaldın yerine Bugün de geç kaldın demek isteyebilir. Aynı olgu, farklı sözcük seçimleriyle farklı bir iletişim kurar. Bu fark anlam katmanlarıyla değil, pragmatik anlamla açıklanır.

Basit Örnek

Şu cümleyi adım adım çözümleyelim: Masası kalabalık, ışıkları sönüktü. Önce sözcük anlamına bakılır: kalabalık ve sönük sözcüklerinin temel anlamları bulunur. Sonra cümlenin yapısına bakılır; iki yargı aynı özneye bağlanmıştır. Son olarak bağlam denetlenir; masanın üzerinde çok eşya olduğu düşünülürse kalabalık gerçek anlamda, yalnızca insanlardan söz edildiği anlaşılırsa kalabalık mecaz anlamdadır. Sönük ise mecaz anlamdadır, çünkü ışık için bu sözcük gerçek anlamını taşımaz.

İleri Örnek

Şu iki cümlede aynı sözcük farklı anlam kazanmıştır: Sabah bahçeye çıktım, taş kafeye geldi. İlk cümlede sabah günün başındaki zaman dilimini belirtir. İkinci cümlede ise sabah aynı zaman anlamını sürdürür ve taş kafeye geldi ifadesiyle taş sözcüğü ad taşıma anlamında kullanılmıştır. Eğer aynı cümle taş kafeye vurdu biçiminde olsaydı, taş sözcüğü kayadan kopan parça anlamında gerçek anlamını korur, vuruş eylemi ise bileşik fiil oluştururdu. Görüldüğü gibi bağlam değiştiğinde anlam da değişir.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden bahçeye indim. Çiçekleri ıslak, kaldırım taşlarının üzerinde ise ince bir toz vardı. Rüzgâr, bir yaprağı kaldırıp benim ayakkabımın önüne bıraktı. Öğretmenim, yarın bahçede toplanmamızı söyledi. O gün bana göre bahçe, sınıftan daha çok şey anlatıyordu.

Özgün örnek dize: Sözcükler birbirine yaslanır,
cümle biraz daha yavaşlar.
Her anlam bir kapıyı aralar,
bağlam o kapıyı aralar açar.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Sözlükteki ilk anlamı metinde değiştirmeden aynen almak. Doğru: Sözcüğü çıkarıp gerçek anlamını yerine koymak ve cümlenin bozulup bozulmadığını denetlemek gerekir.
• Yanlış: Eş sesli sözcükleri eş anlamlı saymak. Doğru: Eş anlamlılıkta anlamlar aynıdır; eş seslilikte ise yazılış aynı, anlam farklıdır.
• Yanlış: Atasözü ile özdeyişi aynı başlıkta göstermek. Doğru: Atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
• Yanlış: Bağlamı yalnız konuşma ortamı sanmak. Doğru: Bağlam, sözcüğün metnin içindeki çevresidir; yazılı metinde de anlamı belirler.
• Yanlış: Nazik sözcük seçimini terim anlam saymak. Doğru: Konuşma amacına göre yapılan sözcük seçimi pragmatik anlam katmanında değerlendirilir.

Özet

Sözcükte anlam; gerçek anlam, mecaz anlam, terim anlam ve yan anlam olmak üzere dört başlıkta incelenir. Mecaz anlamı bulmak için sözcük cümleden çıkarılır, yerine gerçek anlamı konur ve cümle bozuluyorsa anlam mecazdır. Anlam ilişkileri eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli olmak üzere üç başlıktadır. Deyim kalıplaşmış söz öbeği, atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir. Bağlam, sözcüğün çevresi ve bulunduğu durum içindeki anlamıdır; aynı sözcüğün farklı bağlamlarda farklı anlam kazanmasının nedeni budur. Bir sözcüğün anlamı sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam olmak üzere üç katmanla belirlenir. Konuşma amacına göre değişen sözcük seçimi ise pragmatik anlamı oluşturur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Yan anlam, sözcüğün zamanla başka bir anlam kazanmasıdır; gün sözcüğü güneş anlamında ve gün batırmak biçiminde bu örnektir.
• Mecaz anlamı bulmada cümle bozuluyorsa aranan anlam mecazdır, bozulmuyorsa gerçek anlamdır.
• Eş anlamlılıkta anlamlar aynı, eş seslilikte ise yazılış aynı ama anlamlar farklıdır.
• Atasözü öğüt veren tam cümle, özdeyiş ise yargı bildiren kalıplaşmış cümledir.
• Bağlam, yalnız konuşma ortamını değil metnin içindeki çevreyi de kapsar.
• Bir sözcüğün anlamı sözcük anlamı, cümlenin yapısı ve bağlam olmak üzere üç katmanla belirlenir.
• Nazaket ve gönül alma amacıyla yapılan sözcük seçimleri pragmatik anlam katmanındadır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki parçada geçen anlam değişimlerini bulunuz ve türlerini yazınız: Salonun ışıkları sönüktü, masaların üzeri ise tamamen boştu; salonda kalabalık yoktu.

Örnek cevap: Parçada ışıkları sönüktü bölümünde sönük sözcüğü mecaz anlamdadır, çünkü ışığın kendisi sözcüğün gerçek anlamını taşımaz. Salonun ışıkları ifadesi ise bağlama bağlı bir kullanımdır. Salonda kalabalık yoktu cümlesinde kalabalık, insan doluluğu anlamında kullanılmış ve bağlam bu anlamı belirlemiştir. Gerçek anlamı bulmak için her sözcük cümleden çıkarılıp yerine temel anlamı konulmalıdır.