Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda bir cümlenin ögelerini tanımayı ve bu ögelerin birbirine nasıl bağlandığını inceleyeceksiniz. Önce dil bilgisinin hangi başlıklardan oluştuğunu görecek, sonra cümlenin temel ögeleriyle tümleçlerini tanıyacaksınız. Ardından öznesiz, öznel-nesnel ve özneye geri dönen yükleme sahip cümleler arasındaki farkı öğreneceksiniz. Şart cümlesinin dört hâlini, cümlelerin yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre nasıl sınıflandırıldığını inceleyecek, bağlaçlı cümlelerde hangi bağlaçların kullanıldığını göreceksiniz. Son olarak sözdizimi düzlemlerini örnekleriyle tanıyacaksınız. Bu başlıklar, okuduğunuz her cümleyi daha dikkatli denetlemenizi sağlar.

Dil Bilgisinin Dalları

Dil bilgisi çalışmaları, bir dilin düzenini dört başlıkta inceler. Ses bilgisi dalında ünlüler, ünsüzler, ünsüz olayları ve hece kuralları ele alınır. Morfoloji dalında köke eklenen eklerle oluşan biçimler incelenir. Sözdizimi dalı cümlenin ögelerini ve bu ögeler arasındaki bağlantıyı konu eder. Anlam bilgisi dalı ise sözcüklerin anlamlarını, anlam ilişkilerini ve anlam sanatlarını inceler.

Sözdizimi dalında yanıt aranan sorular şunlardır: Cümlede hangi öge vardır, bu ögeler birbirine nasıl bağlanır, özne ile yüklem arasında nasıl bir uyum vardır, cümlenin yapısı nasıl kurulmuştur. Cümle kurma, öge bulma ve cümleyi düzeltme çalışmaları hep bu dalın sorularına dayanır.

Cümlenin Temel Ögeleri

Cümlede özne ve yüklem zorunludur. İkisinden biri eksikse o cümle kuramaz. Nesne ise yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur. Temel ögelere yardımcı olan iki tümleç türü vardır. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık hâllerinde görülür: evde, evden, eve, evden kısmen bahsedilen bu hâlleri belirtir. Zarf tümleci ise zaman, yer, yön, durum ve miktar bilgisi verir: dün, evde, hızla, yavaşça, beş kez.

Öge bulma yöntemi nettir: Önce yüklem bulunur. Sonra yükleme kim? sorusu sorulur; yanıt özneyi verir. Yükleme neyi? kimi? sorusu sorulur; yanıt nesneyi verir. Bu yöntem, uzun cümlelerde bile kaybolmayı önler.

Yükleme Sahip Cümle Çeşidi

Cümleler, öznenin nesne üzerindeki tasarrufu bakımından üçe ayrılır.

Üç tür arasındaki farkı görmenin en kolay yolu, cümlenin kim tarafından yapıldığını sormaktır. Ödevler yazıldı cümlesinde yazma işini kimin yaptığı cümlede belirtilmez; Annesine bir mektup yazılmış cümlesinde ise yazan kişi hiç belirtilmemiştir, yalnızca nesne üzerinde işlem yapılmıştır. Buna karşılık Öğrenciler ödevlerini yazdılar cümlesinde özne hem belirtilmiş hem de işi kendisi yapmıştır.

Şart (Koşul) Cümlesi

Şart cümlesinde eylem, bir gereklilik içinde gerçekleşecek biçimde bildirilir. Aynı cümlenin dört hâli vardır ve anlam bakımından birbirinin karşılığıdır.

• Birinci hâl: Onun çalışması gerekirdi.
• İkinci hâl: Onun çalışması gerekiyordu.
• Üçüncü hâl: Onun çalışması gerekecek.
• Dördüncü hâl: Onun çalışması gerekir.

Bu dört yapıyı birbirine çevirmek, anlamı değiştirmeden zamanı değiştirmeyi öğrenmeyi sağlar. Gereklilik bildiren bu yapı, soru cümlesi veya emir cümlesi değildir; yüklem gerekir, gerekiyordu, gerekecek, gerekirdi biçimlerinden biridir.

Cümle Çeşitleri

Cümleler dört ayrı ölçüte göre sınıflandırılır. Sınıflandırmanın ölçütünü doğru seçmek, cümlenin türünü doğru bulmanın ilk adımıdır.

Yapısına göre sınıflandırmada ölçüt özne ve yüklemdir. Özne ve yüklemi aynı olan iki cümlenin virgülle bağlanması sıralı cümle verir. Özne ya da yüklemi farklı olan iki cümlenin bağlanması bağlı cümle verir. Birleşik cümle ise özne ve yüklemi ortak olan cümledir: Gelen kişi müdürümüz.

Bağlaçlı Cümleler

Bağlaç, sözcük, öbek veya cümlecikleri birbirine bağlayan sözcüktür. Bağlaçlı cümlede hangi bağlaç grubunun kullanılacağı, özne ve yüklemin aynı olup olmadığına bağlıdır.

• Özne ve yüklem aynıysa: ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçları kullanılır.
• Özne ya da yüklem farklıysa: çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki bağlaçları kullanılır.

Bu ayrım, virgülün kullanıldığı yerleri de belirler. Bağlaçtan sonra virgül, hitaptan sonra virgül ve sıralı cümleler arasında virgül bu bölümde sınıflandırılır.

Sözdizimi Düzlemleri

Sözdiziminde ilişkiler dört basamakta incelenir. Bu basamakları bilmek, cümledeki her yapının hangi düzleme ait olduğunu göstermeyi sağlar.

• Sözcükler arası düzlem: evde, kitaplarım, güzel.
• Sözcük öbekleri arası düzlem: çok güzel bir ev, benim kitabım.
• Öbek–cümle arası düzlem: Eve yürüdüm, kitap okudum, çok yorulduk.
• Cümle–cümle arası düzlem: Sana bir şey söylemem gerekiyor.

Düzlemleri birbirinden ayıran, birimlerin büyüklüğüdür. Sözcükler arası düzlem en küçük birimle, cümle–cümle arası düzlem ise en büyük birimle çalışır.

Basit Örnek

Şu cümlede öge bulma yöntemini adım adım uygulayalım: Bahçedeki çocuklar elma topladı. Önce yüklem bulunur: topladı. Yükleme kim? sorusu sorulur; yanıt çocuklardır, yani öznedir. Yükleme neyi? sorusu sorulur; yanıt elmadır, yani nesnedir. Kalan elmalı ifadesi dolaylı tümleçtir ve toplama işinin yerini gösterir.

İleri Örnek

Şu cümle birden çok ölçütü bir arada denetler: Yazılan mektuplar yarın götürülecek. Bu cümlede özne yüklemden sonra geldiği için öznesiz yükleme sahiptir. Yüklemde -ecek eki bulunduğu için cümle gelecek zamanı anlatır. Ayrıca cümlede fiilimsi niteleyicisi olan yazılan ve götürülecek sözcükleri vardır; bunlar zamanı belirleyen zarf tümleçleri işlevi görür. Cümlenin yapısı yükleme sahip bir cümlenin basit yapısına girer.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden bahçeye indi. Kapıyı çekti, kaldırım taşlarını saydı, sonra karşı kaldırıma geçti. Yoldaki dükkânın kepenkleri henüz kalkmamıştı. Kaldırımdaki ağaçların altından bir çocuk koştu; annesi peşinden koşturuyordu. O gün, sıradan bir gündü ama çocuk, koşarken çok mutluydu.

Özgün örnek dize: Önce yüklemi buldum, sonra özneyi sordum;
iki cümle birleşti, aralarına bir bağlaç girdi.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Nesneyi her cümlede bulmak gerektiğini düşmek. Doğru: Nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur; özne ve yüklem her cümlede zorunludur.
• Yanlış: Özneye geri dönen yapıyı öznesiz cümle sanmak. Doğru: Özneye geri dönen cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz; öznesiz cümlede ise özne vardır ama yüklemden önce gelmez.
• Yanlış: Şart cümlesini soru cümlesiyle karıştırmak. Doğru: Şart cümlesinde gerekir, gerekiyordu, gerekecek, gerekirdi biçiminden bir yüklem bulunur.
• Yanlış: Bütün cümleleri birleşik cümle saymak. Doğru: Sıralı cümlede özne ve yüklem aynıdır, bağlı cümlede özne ya da yüklem farklıdır, birleşik cümlede ise ikisi de ortaktır.
• Yanlış: Sözcükler arası düzlemle öbek–cümle arası düzlemi karıştırmak. Doğru: Sözcükler arası düzlem tek sözcük içindedir; öbek–cümle arası düzlemde ise öbek bütün cümlenin yerini tutar.

Özet

Dil bilgisi ses bilgisi, morfoloji, sözdizimi ve anlam bilgisi dallarından oluşur. Sözdiziminde özne ve yüklem zorunlu, nesne ise geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur; dolaylı tümleç hâlleri, zarf tümleci başlıklarını belirtir. Öge bulma yöntemi yükleme göre kim? ve neyi? sorularını sormaktır. Cümleler öznesel yapılarına göre öznel-nesnel, özneye geri dönen ve öznesiz olarak üçe ayrılır. Şart cümlesi gerekir, gerekiyordu, gerekecek, gerekirdi biçimleriyle dört hâlde kurulur. Cümleler yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır; bağlaç seçimi özne ile yüklemin aynı olup olmadığına bağlıdır. Sözdizimi düzlemleri dört basamaktadır ve birimlerin büyüklüğüne göre sıralanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Özne ve yüklem her cümlede bulunmak zorundadır; nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde görülür.
• Öge bulma yöntemi yükleme soru sormaktır: kim? sorusu özneyi, neyi? sorusu nesneyi bulur.
• Özneye geri dönen cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz; öznesiz cümlede ise özne hiç belirtilmez.
• Şart cümlesinin dört hâli gerekir, gerekiyordu, gerekecek ve gerekirdi biçimlerinden oluşur.
• Cümle sınıflandırmasında yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre dört ayrı ölçüt vardır.
• Sıralı cümlede özne ve yüklem aynı, bağlı cümlede ise özne ya da yüklem farklıdır.
• Sözdizimi düzlemleri birimlerin büyüklüğüne göre dört basamakta incelenir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: "Çiçekleri sulayan çocuk bahçeden koşarak çıktı, çiçekleri sula." cümlesindeki iki yüklemin, iki nesnenin ve bağlacın görevlerini inceleyiniz.

Örnek cevap: Birinci yüklem sulayan, ikinci yüklem çıktı biçimindedir. Her iki cümlenin de öznesi çocuktur ve nesneleri çiçekler sözcüğüyle ilgili öbeklerdir. Bağlaç olan ve bağlacı, özne ve yüklemi aynı olan iki cümlenin sıralı cümle biçiminde birleştiğini gösterir. Sıralı cümlede özne ve yüklem aynı olduğu için virgülle bağlama da uygundur.