Özgürlük ve Determinizm nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Özgürlük ile özgür iradeyi ayırt edip her birinin ölçütünü açıklar.
• Belirlenimcilik, kadercilik ve indeterminizm görüşlerini örnekleriyle karşılaştırır.
• Kader ile tesadüf arasındaki ayrımı ve alınyazı kavramının yerini belirler.
• İradenin gücü, alışkanlık ve dış etki kavramlarıyla birlikte tartışır.
• Failliği, hukukî ve ahlakî sorumluluğu ayırarak sorumluluğun koşullarını sıralar.

Anahtar fikirler

• Özgürlük bir durumu, özgür irade bir yeteneği anlatır; ikisi aynı soruda birbirinin yerine kullanılamaz.
• Belirlenimcilik bir açıklama ilkesidir, kadercilik ise inanış biçimi; bu yüzden denklik kurulamaz.
• Belirlenimciliği benimsemek, sorumluluğun hiç var olmadığını kabul etmek zorunda değildir; ikisi farklı soruları yanıtlar.
• Epiktetos için seçme yeteneği insanın asıl işidir ve sorumluluk buradan doğar; sonuç değil karar ölçüt alınır.
• Kant için özgürlük, başkasının yasasına uymaktan değil kendi aklından çıkardığı yasaya uymaktan doğar.
• Hukukî sorumluluk yaptırımla, ahlakî sorumluluk ise özsel yükümlülükle ölçülür; ikisi aynı ölçüte bağlanamaz.

Konunun özeti

Özgürlük dış engellerin yokluğuyla, özgür irade ise karar verebilme yeteneğiyle ölçülür. Belirlenimcilik bütün olayların geçmiş nedenlerden zorunlu olarak doğduğunu açıklayan bir ilkedir; kadercilik bu düzeni bir inanç biçiminde kurar, indeterminizm ise aynı koşulda birden çok sonucu kabul eder. Kader ile tesadüf arasındaki fark da bu noktada belirir: birinde düzen vardır, ötekinde açıklama boşluğu vardır. Sorumluluk ise seçim, öngörülebilirlik, kasıt ve kontrol koşullarıyla birlikte devreye girer. Bu nedenle "belirlenmiş olduğum için hiçbir sorumluluğum yok" argümanı, belirlenimciliği bir açıklama ilkesi olarak kabul etse bile sorumluluğun koşullarını denetlemediği için sonuç vermez.

Sık yapılan hatalar

• Özgürlüğü yalnızca dış engelin yokluğundan ibaret saymak: Dış engelin bulunmaması ölçütü, kişinin karar verebildiğini göstermeye yetmez. Aynı ölçüt, kişinin iç dünyasındaki çekilme ve korkular karşısında ne yapacağını hiç açıklamaz.
• Belirlenimcilik ile kaderciliği aynı saymak: İkisinde de düzen vardır; ancak belirlenimcilik bir açıklama ilkesi, kadercilik ise bir inanış biçimidir. Kaderi bir açıklama gibi sunmak, görüşün dayanağını gizler.
• Kader inancı sorumluluğu bitirdi diye düşünmek: İnanç biçimi değişebilir ama eylemi gerçekleştiren kişiyi eyleminden ayıran bir gerekçe bu değişiklikten çıkmaz. Slogan düzeyinde kalan bu düşünce, sorumluluğun koşullarını hiç denetlemez.

İlgili konular

• Fenomenoloji
• Ahlak Felsefesi
• Etik
• Siyaset Felsefesi
• Devlet ve Sözleşme
• Sanat Felsefesi