Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Bir hasta randevuya geldiğinde doktorun karşısında durduğu şey yalnızca bir hastalık değildir; aynı anda bir karar vardır. "Bu işlemi yapayım mı, yapmayayım mı?" sorusu karşısında hekim, kendi bilgisini, hastanın beklentisini ve bir dizi kuralı birlikte tartmak zorundadır. Bu tartışmanın adı etiktir. Etik, "doğru olanı bilmek" ile "kararın hesabını vermek" arasındaki köprüdür; kimsenin kendiliğinden sahip olmadığı, kurumların üyelerine öğretmek zorunda olduğu bir usul olarak düşünülür.
Bu konuda ilk olarak etik ile ahlak arasındaki iş ayrımını yapacağız, sonra uygulamalı etik alanını dört ana başlıkta ele alacağız: biyoetik, çevre etiği, meslek etiği ve bilim etiği. Bu başlıkların ortak noktası şudur: her biri gerçek kararlar üzerine kurulur ve her kararın bir gerekçesi olmak zorundadır. Ardından ödev, yarar ve erdem ilkelerini karşılaştırarak bir olayda hangi ilkenin önce geldiğini tartışacağız; son olarak çıkar çatışması, etik kurul, etik ihlali ve etik eğitimi gibi kurumsal kavramları ele alacağız.
Ön Bilgi: Kural, Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik
Kural, "kim, hangi durumda ne yapsın" diyen bir yönlendirmedir. Kural olmadan hiçbir kurum işleyemez; ama kural tek başına yeterli de değildir. Kuralın işe yaraması, kimin hangi durumda ne yapacağını açıkça belirtmesine ve o kuralı uygulayacak bir denetim yolunun bulunmasına bağlıdır. Bir kuralın yazılı olması onu ahlakî kılmaz; ölçütü, gerekçeyi karşılama biçimidir.
Sorumluluk ise bir kişinin kendi eyleminin sonucuyla bağlanmasıdır. Kişisel sorumluluk kişinin kendi kararı için, mesleki sorumluluk ise mesleğin amacından doğan görev için üstlenilir. Bir öğretmenin not vermesinde kişisel sorumluluğu "bu notu niçin koydum" sorusuna, mesleki sorumluluğu ise "bu not öğrencinin gelişimini ölçüyor mu" sorusuna verdiği yanıttır. Hesap verebilirlik, bu iki soruya da yanıt verebilmektir.
Temel Kurallar
Etik, kararın gerekçesini denetleyen usuldür. Etik, bir davranışın özünde iyi ya da kötü olduğunu ilan eden bir yargıdan çok, kararın hangi ölçüte göre verildiğini soran bir çerçevedir. Aynı davranış başka bir ölçüte göre verilmişse tartışma başlar. Bu yüzden etik sorusu "bu davranış doğru mu?" değil, "bu davranış hangi ilkeye göre ve kimin menfaati için seçildi?" biçiminde sorulur.
Uygulamalı etik, ilkeleri kararlara bağlar. Kuramda bir ilkenin ne olduğunu bilmek, o ilkeyi bir olaya uygulamakla aynı iş değildir. Uygulamalı etik alanı ilkeleri gerçek durumlarda tartışarak bir "bu örnekte şu ilke işledi, şu çelişki doğdu, şu sonuca varıldı" gerekçesi kurar. Biyoetik, çevre etiği, meslek etiği ve bilim etiği bu alanın dört ana başlığıdır.
Üç temel ilke birbirine girmez. Ödev ilkesi uyulması gereken kuralı temel alır ve sonucu gözetmez; yarar ilkesi beklenen sonucu temel alır ve amacı gözden geçirmez; erdem ilkesi ise kararı veren kişinin iyi bir insan olma eğilimine dayanır. Bu üçü çoğu kararda birlikte işler; çatıştıkları yerde önceliğin nasıl verileceği tartışılır ve bu tartışmanın kendisi etiktir.
Kişinin hakkı vardır; karar ona danışılmadan verilmez. Bilgilendirilmiş rıza, hasta hakları, onurun korunması ve saygı bu ilkenin somut görünümleridir. Bilgi verilmemiş bir rıza geçerli sayılmaz; aynı biçimde bir meslek üyesinin kendi işini yönlendirme hakkı da vardır. Tıbbi karar ve bilimsel yayın bu ilkenin iki farklı görünümü olarak ele alınır.
Kurumsal etik, kuralın denetlenebilir olmasıyla var olur. Yazılı bir düzenleme tek başına yeterli değildir; düzenlemenin ihlali hâlinde başvurulacak bir yol bulunmalıdır. Etik kurul bu yolun adlarından biridir: tartışmalı bir uygulamayı bağımsız biçimde değerlendirip öneride bulunan organdır. Etik eğitimi ise kuralları öğretmeden önce kişinin kendi kararını denetleyebilmesini sağlayan altyapıdır.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, etik başlığında sık karıştırılan kavramları ayıran ölçütleri gösterir. Sınavda iki terim yan yana verildiğinde hangi sütuna bakacağınız doğru seçeneği belirler.
| Kavram | Ne sorar? | Ayırt edici ölçüt | Örnek soru |
|---|
| Etik ilke | Bir kararı hangi ölçüye göre yönlendirir? | Tartışmayı taşıyan temel ölçüttür | Aynı durumda hep aynı karar verilmeli midir? |
| Kural koyma | Birlikte uyulacak sınırları nasıl belirler? | Ölçüyü yazılı hâle getirir | Çalışma saatini kural kimin belirler? |
| Meslek etiği | Mesleğe özgü sorumlulukları nasıl düzenler? | Yalnız o mesleğin üyelerini bağlar | Bir öğretmenin yaptırımı nereye dayanır? |
| Hak temelli etik | Karar, kişinin hakkından yola çıkar mı? | Yapılacak değil yapılacak olanı ölçer | Onurun korunması kimin yükümlülüğüdür? |
| Yarar ilkesi | Eylemin sonucu kimin için iyi olur? | Beklenen sonucu temel alır | Beklenen fayda kim için hesaplanır? |
| Ödev ilkesi | Uyulması gereken kural hangisidir? | Sonuçtan bağımsız yükümlülüktür | Sonuç iyi olsa kural bozulur mu? |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Kararı tek cümleye indirin. "Hastaya ameliyat önerildi mi?" yerine "Doktor, hastanın bilgisi olmadan bir işlemi başlatmayı öneriyor" biçiminde yazın. Bir kararın etik analizi, olayın kim tarafından, hangi yetkiyle ve hangi bilgiyle başlatıldığını görünür kılmakla başlar. Soyut bir ahlak tartışmasına geçmeden önce tarafları ve seçenekleri yazmak gerekir.
Adım 2 — Hangi ilkenin işlediğini belirleyin. Karar bir kurala uyuyorsa ödev ilkesi, beklenen bir sonuca bağlıysa yarar ilkesi, kararı veren kişinin kişiliği üzerinden savunuluyorsa erdem ilkesi işliyordur. Üçü birden işleyebilir; o zaman hangisinin çatıştığını yazın. Çatışmayı görmeden ilke seçmek, gerekçeyi rastgele saymaktır.
Adım 3 — Çıkar çatışmasını denetleyin. Kararı veren kişinin bundan kazancı var mı, zararı var mı, yakınlığı var mı sorusunu sorun. Çıkar çatışması bulunduğunda kararın bağımsız bir makama danışılması ya da kurul incelemesine alınması beklenir. Bu denetim yapılmadan verilmiş bir karar, sonucu doğru olsa bile etik açıdan eksiktir.
Adım 4 — Kaydı, gerekçeyi ve kaynağı denetleyin. Karar yazılı hâle gelmeli, hangi ilkeye dayandığı belirtilmeli ve hangi bilgiye dayandığı gösterilmelidir. Bilimsel yayında bu üçü sırasıyla metot, gerekçe ve kaynaktır; tıpta ise bilgilendirme kaydı, hasta rızası ve gerekçeli işlem notu. Kayıt tutulmayan bir iyi niyet, denetlenemeyen bir iyi niyettir.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda puan kaybı çoğu zaman ilkeyi bilmemekten değil, ilkeyi gerekçesiz kullanmaktan gelir. Aşağıdaki hatalara dikkat edilmelidir.
- Etik ile ahlakı aynı saymak: Ahlak daha çok hayatın genelinde geçerli görülen iyi yaşam ölçüsünü; etik ise meslek, kurum ve teknoloji alanında kararın nasıl verileceğini ele alır. Etik ayrı bir alan olarak doğmuştur ve somut kurallarla çalışır.
- İmzanın bilgilendirilmiş rıza sayılması: İmza yalnızca belgenin alındığını gösterir. Rızanın geçerli olabilmesi için kişinin anlamış, seçebilmiş ve sonradan vazgeçebilmiş olması gerekir. Anlatılmayan riskin kendisi bir etik ihlalidir.
- Sonucu iyi olan her kararı etik saymak: Yarar ilkesi göre iyi bir sonuç önemlidir ama tek başına yeterli değildir. Uygulanan yöntem de denetlenir; sonucu iyi kılmak için başkasının hakkı çiğneniyorsa karar kabul edilmez.
- Yazılı kuralı ahlakî sanmak: Kural koyma yalnızca düzeni kurar. Kuralın gerekçesiz, denetlenemez ya da cezasız uygulanıyor olması, onu etik kılmaz; tersine uyum zorunluluğu doğurur.
- Kişisel çıkarı görmezden gelmek: Çıkar çatışmasını inkâr etmek en yaygın hatadır. Yakınlık, kazanç ve makam etkisi kararı değiştirebiliyorsa bu etki önceden açıklanmalı ve karar bağımsız bir makamda denetlenmelidir.
- Etik eğitimini ezberlemekle geçiştirmek: Kuralın metnini bilmek, o kuralı bir olaya uygulamayı bilmez. Etik eğitimi, öğrencinin kendi kararını öz gözlemle denetleyebildiği bir alıştırma düzeni kurar; yalnız metin okuma eğitim değildir.
Özet
Etik, kararın gerekçesini denetleyen usuldür; kural yazmak bu işin yalnız başlangıcıdır. Uygulamalı etik dört ana başlıkta çalışır: biyoetik, çevre etiği, meslek etiği ve bilim etiği. Üç temel ilke vardır; ödev ilkesi kuralı, yarar ilkesi sonucu, erdem ilkesi kararı veren kişinin eğilimini temel alır. Hasta hakları, bilgilendirilmiş rıza, veri mahremiyeti, onur ve saygı kişinin tarafında; çıkar çatışması, etik kurul, etik ihlali ve etik eğitimi kurumsal tarafta yer alır. İyi bir etik gerekçe ilkeyi adlandırır, çatışmayı görünür kılar ve kararı yazılı hale getirir.
Şu beş soruyu cevaplayarak konuyu kendinize ölçün. (1) Etik ile ahlak arasındaki iş farkı nedir? (2) Ödev ilkesi ile yarar ilkesi hangi durumda çatışır, o çatışmayı nasıl çözersiniz? (3) Bilgilendirilmiş rızanın üç bileşeni nedir? (4) Bir öğretmenin kendi çocuğunun notunu yükseltmesi hangi kavramı örnekler ve nasıl denetlenir? (5) Bir araştırmacının başarısız deney kayıtlarını silmesi neden kabul edilmez? Her cevabınız için iki cümlelik bir gerekçe yazın. Ardından kendi okulunuz ya da sınıfınız için üç maddelik bir etik sözleşme taslağı hazırlayıp her maddenin hangi ilkeye dayandığını yanına not edin.
Ne Öğreneceğiz
Uygulamalı ve kurumsal etik ilkelerini tanıma; biyoetik, tıbbi karar, çevre etiği, meslek etiği ve bilim etiği başlıklarında bir kararın nasıl gerekçelendirileceğini gösterme; çıkar çatışması, etik kurul, etik ihlali ve etik eğitim kavramlarını örneklerle ayırt etme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Etik ile ahlak arasındaki iş farkını belirtir ve uygulamalı etik alanının konularını sıralar.
- Ödev ilkesi, yarar ilkesi ve erdem ilkesini somut kararlarla karşılaştırır ve aralarındaki farkı gerekçelendirir.
- Bilgilendirilmiş rıza, hasta hakları ve tıbbi karar sürecinin hangi aşamalardan geçtiğini açıklar.
- Bilim etiği, araştırma dürüstlüğü ve veri mahremiyeti kurallarını bir araştırma örneğine uygular.
- Çevre etiği, hayvan hakları ve meslek etiği başlıklarını günlük yaşamdan örneklere bağlar.
- Çıkar çatışması, etik ihlali, etik kurul ve etik eğitiminin işlevini örneklerle tartışır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Hastanın bilgilendirilmeden ameliyat kâğıdını imzalaması etik açıdan nasıl değerlendirilir?
- İlk adımda hastanın anlatılan bilgiyi kavrayıp kavramadığı sorulur.
- İkinci adımda seçimin özgür olup olmadığı, reddedebilme imkânının bulunup bulunmadığı denetlenir.
- Üçüncü adımda imzanın geçerli sayılması için bu iki koşulun da sağlanmış olması gerekir.
Sonuç/cevap: İmza tek başına yeterli değildir; anlatım ve özgür seçim de doğrulanmalıdır
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Etik kurulun görevi nedir?
- Kurul tartışmalı bir uygulamayı kendi gündemine alır.
- Tarafları dinler, kayıtları inceler ve ilkeleri birlikte tartışır.
- Kurul kararı kendisi vermez; kuruma öneride bulunur.
Sonuç/cevap: Tartışmalı uygulamayı bağımsız değerlendirip öneride bulunmak
Kendini Dene
Soru: Sınıfınız için örneklerden oluşan dört maddelik bir "sınıf etik sözleşmesi" hazırlayınız. Her madde için yazılması gereken üç şeyi belirtiniz ve iki maddenin birbiriyle çatıştığı bir örnek üretiniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Sözleşmenin kurulduğu amacın yazılması beklenir; amacın karşılıklı saygıyı korumak olduğu belirtilir (4 puan). Her maddenin kimin, hangi durumda ne yapacağını belirlemesi gerektiği açıklanır (5 puan). Her maddenin dayandığı ilkenin (özellikle onur, saygı ve dürüstlük) adlandırılması puanlanır (4 puan). İhlal hâlinde ne olacağının yazılması ve başvuru yolunun belirlenmesi gerekir (4 puan). Çatışma örneğinde iki maddenin biriyle diğerinin aynı anda sağlanamayacağı bir durum kurulur; örnek olarak "sınavda not saklamak" ile "telif hakkını korumak" maddeleri verilebilir (3 puan). Toplam 20 puan.
