İrade ve Sorumluluk Sahibi Bir Varlık Olarak İnsan nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• İrade kavramının anlamını, temel özelliklerini ve insanın diğer yetileriyle ilişkisini açıklar.
• Cüzi ve küllî irade ayrımının dayandığı ölçütü belirtir ve iradeyi sınırlayan etkenleri tanır.
• İrade ile ihtiyar arasındaki ilişkiyi açıklayarak ihtiyarla tercih özgürlüğünü karşılaştırır.
• Sınırlı özgürlük kavramını ve özgürlüğün ölçütünü gerekçesiyle belirtir.
• Sorumluluk bilincinin gelişimini, vicdanın denetim işlevini ve tevbe ile sorumluluk arasındaki bağı ilişkilendirir.

Anahtar fikirler

• İrade, insanı diğer varlıklardan ayıran ve onu davranışlarının sorumlusu kılan temel yetenektir.
• İnsanın seçim alanı sınırlıdır; bu sınırlılık özgürlüğü ortadan kaldırmaz, onun ölçüsünü belirler.
• Vicdan, kişinin kendi davranışını içeriden denetleyen ölçüdür ve tevbenin kapısını açar.
• Bilgi ve irade birbirinin yerine geçmez; bilgi, doğru seçim imkânını genişleten bir hazırlıktır.
• Tevbe ile özeleştirme aynı şey değildir; tevbe davranışa, özeleştirme kişilikte kusur aramaya yönelir.
• Alışkanlık seçimi kolaylaştırır ama seçimin sahibini değiştirmez; sorumluluğu da ortadan kaldırmaz.

Konunun özeti

Bu yetenek iki başlıkta ele alınır: tek bir eyleme dönük cüzi irade ve bütün varlıkların yaratılışını kapsayan küllî irade. İnsanın sahip olduğu cüzi irade aklın yönlendirmesiyle çalışır; bu yönlendirmeye ihtiyar denir. İrade sınırsız değildir; bilgi eksikliği, acelecilik, alışkanlık, çevre baskısı ve duygu durumu seçimin kalitesini etkiler. Sınırlayıcı etkenler seçimi ortadan kaldırmaz, yalnızca ağırlığını değiştirir. Bu yüzden insanın özgürlüğü sınırlı bir özgürlüktür ve ölçütü başkasının hakkının gözetilmesidir. Vicdan, kişinin kendi davranışını içeriden denetler; davranışların hesabının sorulması da bu bilinci besler. Sorumluluk bilinci, kişinin kendi seçimlerinin sonucunu üstlenmesiyle…

Sık yapılan hatalar

• Hata: İradenin yalnızca istekten ibaret olduğunu düşünmek. İrade hem istemeyi hem de istememe ve seçmeme gücünü kapsar; seçenekler arasında karar verme iradenin özüdür.
• Hata: Cüzi iradeyi bütün hayatı belirleyen mutlak bir güç sanmak. Cüzi irade sınırlı bir alanda çalışır ve bilgi, alışkanlık ve çevre koşullarıyla sınırlanır.
• Hata: Özgürlükle sınırsızlığı aynı saymak. Gerçek ölçüt, başkasının haklarının gözetilmesidir; sınır konması özgürlüğü yok etmez, onu birlikte yaşanabilir hâle getirir.

İlgili konular

• Yeni Dinî Hareketler ve Din İstismarı
• Yahudilik ve Hristiyanlık
• İnsan ve Kader
• Akıl
• Din ve İnsan
• Felsefe ve Bilim