Akıl nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Aklın ne anlama geldiğini, insana özgü oluşunu ve temel görevlerini açıklar.
• Kavrama, ayırt etme, yargılama ve akıl yürütme görevlerini birbirinden ayırır.
• Aklın kalp ve vahye karşı konumunu, ikisiyle birlikte nasıl çalıştığını değerlendirir.
• Sezgi ile akıl, duygu ile akıl, örf ile akıl arasındaki farkları somut örneklerle ayırır.
• Aklın sınırlarını, akılsızlığı ve batılı karşılaştırmalı olarak ele alır.

Anahtar fikirler

• Akıl, doğru ile yanlışı ayırt edip hüküm çıkarma yetisidir; bu yeti olmadan sorumluluk da anlam kazanmaz.
• Aklın görevleri birbirine bağlıdır: kavrama olmadan ayırt etme, ayırt etme olmadan yargılama gerçekleşemez.
• Akıl ve kalp birbirinin yerine geçmez; biri anlamayı, öteki benimsemeyi ve yaşamayı yürütür.
• Aklın vahye karşı konumu karşıtlık değil, tamamlayıcılıktır; kavranmayan ve uygulanmayan bilgi eksik kalır.
• Aklın sınırları vardır; bu sınırlar onu değersizleştirmez, nerede durulacağını gösterir.
• Akılsızlık, aklın hiç işletilmemesidir; batıl ise aklın işletildiği hâlde ölçüsüz kalmasıdır.

Konunun özeti

Görevleri kavrama, ayırt etme, yargılama ve sonuç çıkarmadır; bu görevler birbirine bağlı olarak işler. Akıl, kalbin yerine geçmez: anlamayı o sağlar, benimsemeyi ve yaşamayı kalp üstlenir. Vahye karşı konumu karşıtlık değil tamamlayıcılıktır; kavranmayan ve uygulanmayan bir bilgi eksik kalır. Duygu ile akıl çatıştığında duygu bastırılmaz, anlaşılır ve aklın denetimine alınır. Sezgi hızlı ama gerekçesizdir; akıl yavaş ama ölçülebilirdir. Örf ve âdet yerleşik alışkanlıktır, ancak akılla sınanır. Aklın sınırları vardır ve bu sınırlar onu değersizleştirmez; sınırlı olmak ile hiç işletilmemek farklıdır. Akılsızlık aklın devre dışı kalmasıdır, batıl ise aklın işletildiği hâlde ölçüsüz…

Sık yapılan hatalar

• Hata: Aklı yalnızca matematik ya da mantık gibi dar bir alana indirgemek. Akıl; dinî, ahlakî ve toplumsal alanlarda da anlamayı, ayırt etmeyi ve sonuç çıkarmayı yürüten bir yetenektir.
• Hata: Akla, akıl dışı her şeyi reddettirmek. Aklın sınırları vardır; sınırlı olması onu kullanılamaz hâle getirmez, yalnızca nerede durulacağını gösterir.
• Hata: Vahyin anlaşılmasında aklın rolünü görmezden gelmek. Metin kavranılması ve yaşama geçirilmesi, aklın kalple birlikte çalışmasına bağlıdır.

İlgili konular

• Yahudilik ve Hristiyanlık
• İnsan ve Kader
• İrade ve Sorumluluk Sahibi Bir Varlık Olarak İnsan
• Din ve İnsan
• Felsefe ve Bilim
• Din ve Sanat