Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler nedir?

Bu konuda neler öğreneceksin?

• Denetleyici (düzenleyici) sistem kavramını tanımlar ve varlığını gerekçesiyle açıklar.
• Uyaran, algılama, değerlendirme ve tepki basamaklarını sırayla açıklar.
• Kan şekerinin düzenlenmesi ile göz bebeğinin tepkisini örnek olarak verir.
• Refleks ile istemli hareket arasındaki farkı açıklar ve refleksleri doğru sınıflandırır.
• Bitkilerde yön değiştiren tepkiler ile teknolojik denetleyici sistemleri karşılaştırır.

Anahtar fikirler

• Denetleyici sistemde uyaran algılanır, merkezde değerlendirilir ve efektörle tepki üretilir.
• Refleks tepkiler istemli değildir ve omurilik merkezli oldukları için hızlıdır.
• İnsülin kan şekerini düşürür, glukagon kan şekerini yükseltir.
• Göz bebeği parlak ışıkta küçülür, karanlıkta büyür.
• Bitkilerde yön değişimi, organların farklı yönlerde farklı büyümesiyle gerçekleşir.
• Teknolojik denetleyici sistemlerde ölçüm, karşılaştırma ve düzeltme adımları bulunur.

Konunun özeti

Kandaki şekerin yükselmesiyle pankreasın insülin salgılaması, şekerin düşmesiyle glukagon salgılaması canlılardaki tipik örneklerdir. Göz bebeğinin parlak ışıkta küçülmesi refleks bir tepkidir. Refleksler istemli değildir ve omurilik merkezli oldukları için hızlıdır; yazı yazmak gibi istemli hareketlerden ayrılır. Bitkilerde sinir ve kas olmadan, organların farklı yönlerde farklı büyümesiyle ışığa ya da yer çekimine yönelme tepkisi oluşur. Termostat gibi cihazlar da ölçme, karşılaştırma ve düzeltme adımlarıyla aynı mantığı çalıştırır.

Sık yapılan hatalar

• Tepkiyi sinirlerin ürettiğini sanmak: Sinirler yalnızca bilgiyi taşır ve emir iletir; kasılma ile salgılama tepkiyi üreten efektörlerde gerçekleşir.
• Refleksleri bilinçli kararlardan ayıramamak: Refleks istemli değildir ve omurilikte oluşur; beynin karar verdiği hareketler ise istemli sayılır.
• İnsülinin kan şekerini yükselttiğini düşünmek: Kan şekeri yükseldiğinde pankreas insülin salgılar ve amaç kan şekerini düşürmektir.

İlgili konular

• Biyoçeşitlilik ve İnsan-Çevre Etkileşimi
• Bileşke Kuvvet
• Sabit Süratli ve Sabit Hızlı Hareket
• Işığın Soğurulması
• Genleşme ve Büzülme
• Maddenin Hâl Değişim Noktaları