Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Bir cümle doğru yazılmış olabilir ama yanlış anlaşılabilir. Yani ortada yazım ya da noktalama hatası yoktur, buna karşılık cümlenin anlatmak istediği düşünce ile cümlenin gerçekte ne dediği birbiriyle örtüşmez. İşte bu tür uyumsuzluklara anlatım bozukluğu denir.
Bu başlıkta anlatım bozukluklarını türlerine ayırıp her birini örneklerle tanıyacaksınız. Özne ve yüklem arasındaki uyumsuzluk, tümleç yanlış seçilmesi, mantık hatası, yapı bozukluğu ve anlam belirsizliği başlıkları incelenecek. Her tür için cümleyi nasıl düzeltmek gerektiği de örneklerle gösterilecek.
Ön Bilgi: Cümlenin Ögelerini Tanımak
Anlatım bozukluğunu bulmanın ön koşulu cümlenin ögelerini tanımaktır. Çünkü bozukluk çoğu zaman bir ögenin yanlış seçilmesinden ya da iki ögenin birbirine bağlanmasındaki hatadan doğar. Özne ile yüklem arasındaki ilişkiyi, tümleçlerin yükleme bağlanma biçimini bilmek bu hatayı görmeyi kolaylaştırır.
İkinci ön bilgi, cümlenin anlatmak istediği düşünceyi bilmektir. Bozuk cümlede yüzeydeki anlam ile kastedilen anlam farklıdır. Cümlenin hangi düşünceyi anlatmak istediğini kestirmek, düzeltmeyi tek doğru hâle getirir.
Temel Kurallar
Anlatım bozukluğu, anlatılmak istenen düşünce ile cümlenin gerçek anlamı arasındaki uyumsuzluktur. Yazım hatası içermeyen ama yanlış anlaşılan cümleler bu başlığa girer.
Özne ile yüklem uyumlu olmalıdır. Yüklemin gerçekleştirilebilmesi için yargının kime ya da neye ait olduğu net olmalıdır. Öznenin yükleme uymaması bozuk cümle oluşturur.
Bir yüklemle birden çok tümleç kurulamaz. Aynı yükleme ancak bir tümleç bağlanabilir; ikinci bir tümleç eklendiğinde cümle bozulur.
Mantık hatası cümlenin gerçekliğe uymamasıdır. Yazımı ve yapısı doğru olan ama düşünüldüğünde saçma olan cümleler bu başlıkta değerlendirilir.
Yapı bozukluğu cümlenin kuruluşunda görülür. Eksik öge, yanlış sıralama ya da birbirinin yerine geçemeyen iki ögenin aynı cümlede bulunması yapı bozukluğudur.
Anlam belirsizliği birden çok anlamın yürümesidir. Cümle dilbilgisel olarak doğru olsa da birden çok biçimde anlaşılabiliyorsa anlam belirsizliği vardır.
Anlatım Bozuklukları Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, anlatım bozukluklarını belirti ve çözüm yoluna göre yan yana koyar. Sorudaki cümleyi okuyup hangi satırdaki belirti taşındığını bulmak, bozukluğun türünü belirlemeyi kolaylaştırır.
| Bozukluk türü | Belirti | Türü | Düzeltme yolu | Örnek bozukluk |
|---|
| Özne-yüklem uyumsuzluğu | Yargının kime ait olduğu belli değildir | Anlam | Özneyi yüklemle uyumlu hâle getirmek | Yolda Koşan çocuklar |
| Tümleç yanlış seçilmesi | Yükleme birden çok tümleç bağlanmıştır | Anlam | Tümleçlerden birini kaldırmak | Eve Kitabı aldı |
| Mantık hatası | Cümle gerçekliğe uymamaktadır | Anlam | Cümlenin anlatmak istediğini yeniden kurmak | Güneş yüzünden doğdu |
| Yapı bozukluğu | Öge eksik ya da yanlış dizilmiştir | Yapı | Eksik ögeyi eklemek | Kitabı çok ilginçtir |
| Anlam belirsizliği | Cümle birden çok biçimde anlaşılabilir | Anlam | Özneyi ya da eylemi belirginleştirmek | Onu sinema salonunda gördüm |
| Öge fazlalığı | Aynı işi gören iki öge bulunur | Yapı | Fazlalığı gidermek | Sabah erken kalkarak ders çalıştı |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Cümlenin yüklemini bul. Yargıyı bildiren bölümü işaretle. Yüklem bulunamıyorsa cümle eksiktir ve bozukluk yapıdadır.
Adım 2 — Özneyi yüklemle karşılaştır. Yüklemin gerçekte kime ya da neye ait olabileceğini düşün. Yüklem bir kişiyi gerektiriyorsa özne kişi olmalıdır.
Adım 3 — Tümleç sayısını denetle. Bir yükleme kaç tümleç bağlandığını say. Birden fazlası varsa tümleç yanlış seçilmiştir.
Adım 4 — Anlamı gerçeklikle karşılaştır. Cümle yazılı olarak doğru olsa bile gerçeklikle çelişiyorsa mantık hatası vardır ve düzeltme yapılır.
Sık Yapılan Hatalar
Anlatım bozukluğu bulmada kayıp, çoğu zaman bozukluğun dilbilgisel değil anlamsal bir sorun olduğunu unutmaktan gelir.
- Dilbilgisi doğru cümleyi bozuk saymamak: Yazımı ve yapısı doğru olan ama kastedilen anlamla örtüşmeyen cümle de anlatım bozukluğudur.
- Özneyi yüklemden koparmak: Özne, yüklemin gerçekleşebilmesi için gereklidir. Yüklemin gerektirdiği özne yerine başka bir özne konulmuşsa cümle bozulur.
- İki tümleci birlikte kabul etmek: Bir yüklemle birden çok tümleç kurulamaz; ikinci tümleç eklendiğinde biri elenmelidir.
- Mantık hatasını yapı bozukluğu sanmak: Yapı bozukluğunda öge eksiktir; mantık hatasında ise yapı doğru ama anlatılan şey gerçeklikle örtüşmez.
- Düzeltmeyi anlamı korumadan yapmak: Düzeltme cümlenin anlatmak istediği düşünceyi korumalıdır; yalnız dilbilgisi giderilip düşünce değiştirilirse başka bir bozukluk oluşur.
- Anlam belirsizliğini çözmeden geçmek: Cümle dilbilgisel olarak doğru olabilir ama birden çok biçimde anlaşılabilir; bu durumda belirsizlik giderilmelidir.
Özet
Anlatım bozukluğu, anlatılmak istenen düşünce ile cümlenin gerçek anlamı arasındaki uyumsuzluktur. Özne ile yüklem arasında uyum bulunmalıdır; yargının kime ait olduğu belli değilse cümle bozulur. Bir yüklemle birden çok tümleç kurulamaz, ikinci bir tümleç eklendiğinde biri kaldırılır. Yapısı doğru ama gerçeklikle örtüşmeyen cümleler mantık hatası taşır. Öge eksikliği ya da yanlış dizilimi yapı bozukluğudur. Cümlenin birden çok biçimde anlaşılabilmesi anlam belirsizliği oluşturur. Bozuk bir cümleyi düzeltirken yalnız dilbilgisi giderilmez, cümlenin anlatmak istediği düşünce de korunmalıdır. Çözümde yüklem bulunur, özne yüklemle karşılaştırılır, tümleç sayısı denetlenir ve son olarak anlam gerçeklikle karşılaştırılır.
Kendi kendine dene: Önce altı cümle yaz ve bunlardan üçünü bilerek bozuk kur. İkinci adımda yüklemleri bul ve öznelerle karşılaştır. Üçüncü adımda tümleç sayılarını denetle. Son olarak bulduğun bozuklukları adlandır ve her biri için düzeltilmiş hâlini gerekçesiyle yaz. Ayrıca kendi yazdığın bir cümlenin birden çok anlaşılabildiği bir örneğini bulup belirsizliği gider.
Ne Öğreneceğiz
Cümlede özne ile yüklem arasındaki anlam ve yapı bağının bozulması, tümleçlerin yanlış seçilmesi, mantık hatası, yapı bozukluğu ve anlam belirsizliği gibi anlatım bozukluklarının tanımı, belirtileri ve düzeltme yöntemleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Anlatım bozukluğu kavramını tanır ve türlerini sınıflandırır.
- Özne ile yüklem arasındaki uyumsuzluğu örneklerle gösterir.
- Tümleç yanlış seçilmesinden kaynaklanan bozuklukları fark eder.
- Mantık hatası ile yapı bozukluğunu birbirinden ayırır.
- Bozuk bir cümleyi düzelterek gerekçelendirir.
- Verilen cümlelerdeki bozukluk türünü belirleyip sayım yapar.
- Anlam belirsizliğini gideren düzeltmeleri örneklerle gösterir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Yolda Koşan çocuklar" cümlesi neden bozuktur?
- Cümlenin yüklemi koşmaktır.
- Yüklem eylemi gerçekleştiren bir özne bekler.
- Özne çocuklar olduğu için cümle özneye göre düzeltilir.
Sonuç/cevap: Özne ile yüklem arasındaki uyum bozulmuştur
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bozuk bir cümleyi düzeltirken ilk adım nedir?
- Önce cümlenin anlatmak istediği düşünce belirlenir.
- Sonra dilbilgisel eksiklik aranır.
- Son olarak düzeltilen cümle bir kez daha okunur.
Sonuç/cevap: Anlatılmak istenen düşünceyi belirlemek
Kendini Dene
Soru: Anlatım bozukluklarının dört türünü tanımlayınız. Her tür için kendi yazdığınız birer bozuk cümle kurunuz ve cümlelerin hangi türe girdiğini gerekçelendiriniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört türün tanımı yazılır (8 puan). Dört bozuk cümle kurulur (8 puan). Her cümle doğru türe yerleştirilir (5 puan). Gerekçeler yazılır (4 puan). Toplam 25 puan.
