Cümlenin Türleri

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Cümle türleri, bir cümlenin kaç yüklem taşıdığına ve bu yüklemlerin nasıl bağlandığına bakılarak yapılır. Tek yüklemli cümle basit, birden çok yüklemli cümle ise birleşik cümle adını alır. Birleşik cümleler de kendi içinde yüklemler arasındaki ilişkiye göre sıralı, bağlı ya da bağımlı olarak ayrılır.

Bu başlıkta önce temel beş türü tanıyacak, sonra özneye ve tümleç yapısına göre yapılan sınıflandırmayı öğreneceksiniz. Sınavda bu konu "aşağıdakilerden hangisi bağlı cümleledir" ya da "bu cümle hangi türdendir" biçiminde sorulur. Ayrımı yaparken yüklem sayısını ve yüklemler arası ilişkiyi gözden geçirmek en güvenli yoldur.

Ön Bilgi: Yüklem Sayısını Saymak

Cümle türlerini belirleyen ölçüt yüklem sayısıdır. Bir cümlede kaç yüklem varsa o kadar yargı vardır. Yüklemler birbiriyle virgülle, noktalı virgülle, "ile" bağlacıyla ya da "ve" bağlacıyla bağlanabilir; bağlantı biçimi tek başına türü belirlemez.

Sınıflandırmada ikinci aşama yüklemler arasındaki ilişkidir. Bir yüklem diğerinin sonucunu anlatıyorsa bağlı, iki yüklem birbirinin öznesi ve nesnesi ortaksa sıralı, biri diğerinin anlamını tamamlıyorsa bağımlı cümle söz konusudur. Bu yüzden önce yüklemleri bulmak, sonra ilişkiyi kurmak gerekir.

Temel Kurallar

Basit cümle tek yüklem taşır. Yalnız bir yargı bildiren ve öge sayısı ne olursa olsun tek yüklemli cümleler basit cümle sayılır. Öge sayısı fazla olduğu için cümle birleşik sayılmaz.

Birleşik cümle birden çok yüklem taşır. Yüklemleri içinde barındıran cümle birleşiktir; bu yüzden birleşik cümle, bağlı, sıralı ya da bağımlı cümlelerin genel adı olarak da kullanılır.

Sıralı cümlede yüklemler öz ve nesne yönünden ortak özellikler taşır. Aynı özneye ya da aynı nesneye ait olabilen ve birbirinden bağımsız yüklemler sıralı cümle oluşturur.

Bağlı cümlede ikinci yüklem birincinin sonucunu ya da amacını anlatır. Anlamca birbirine bağlı olan iki yargı arasında "bu yüzden", "çünkü", "bu nedenle" gibi bağlaçlar kullanılır.

Bağımlı cümlede bir yüklem diğerinin anlamını tamamlar. Yüklemlerden biri tek başına anlamını tamamlamadığı için diğerine ihtiyaç duyar; bu ilişki onun, ki ve gibi gibi bağlayıcılarla sağlanır.

Cümleler özneye göre de sınıflandırılır. Öznesi gizli olan cümlelere öznesi belirsiz cümle, öznesi başka bir cümlenin öznesiyle ortak olan cümlelere özleştirilmiş cümle, öznesi kendisinden önce gelen ögeyle yapılan cümlelere parçalı cümle denir.

Cümle Türleri Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, cümle türlerini yüklem sayısı ve yüklemler arası ilişki ölçütüne göre yan yana koyar. Sorudaki cümlenin türünü belirlemek için önce yüklem sayılır, sonra bu tablodaki satır seçilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Yüklemleri say. Cümledeki her yargı bölümünü işaretle. Tek yüklem varsa basit cümle, birden çok yüklem varsa birleşik cümle ile işe başlanır.

Adım 2 — Yüklemlerin öznesini karşılaştır. Yüklemler aynı özneye ya da aynı nesneye bağlanıyorsa ortaklık aranır; bu ortaklık sıralı cümleye işaret eder.

Adım 3 — Anlam ilişkisini kur. Yüklemlerden biri diğerinin sonucunu anlatıyorsa bağlı, anlamını tamamlamak için diğerine ihtiyaç duyuyorsa bağımlı cümle söz konusudur.

Adım 4 — İkinci sınıflandırmayı yap. Cümle özneye göre ve tümleç yapısına göre de incelenir; aynı cümle birden çok ölçüte göre farklı sınıflara girebilir.

Sık Yapılan Hatalar

Cümle türlerinde kayıp, çoğu zaman öge sayısını yüklem sayısı sanmaktan ya da yüklemler arasındaki ilişkiyi atlamaktan gelir.

• Öge sayısını ölçüt almak: Birleşik cümlenin ölçütü öge sayısı değil yüklem sayısıdır. Çok öge içeren tek yüklemlı bir cümle basit cümledir.
• Yüklemi gizli bırakmak: Yüklem her zaman görünür olmak zorunda değildir. Kim özneye ait bir yüklem gizli kaldığında o cümle basit cümle sayılır.
• Bağlacı tür ölçütü sanmak: Bağlaç, yüklemler arasındaki ilişkiyi gösteren bir işarettir. Aynı bağlaç farklı ilişkilerde kullanılabilir.
• Sıralı ile bağlı cümleyi karıştırmak: Sıralı cümlede yüklemler birbirinden bağımsızdır, bağlı cümlede ise ikincisi birincinin sonucudur.
• Bağımlı cümleyi iki yüklem saymamak: Bağımlı cümlede yüklem sayısı birdir; yüklemlerden biri diğerinin anlamını tamamlar ve bağımsız bir yargı bildirmez.
• Tek ölçütle sınıflandırmak: Aynı cümle yükleme, özneye ve tümleç yapısına göre farklı sınıflara girebilir; soruda hangi ölçütün sorulduğuna bakmak gerekir.

Özet

Cümle türlerini belirleyen temel ölçüt yüklem sayısıdır. Basit cümle tek yüklem taşır; öge sayısı fazla olsa da basit cümledir. Birleşik cümle birden çok yüklem içerir. Sıralı cümlede yüklemler öz ve nesne yönünden ortak özellikler taşır ve birbirinden bağımsızdır. Bağımlı cümlede bir yüklem diğerinin anlamını tamamlar ve tek başına yetersiz kalır. Cümleler ayrıca özneye göre sınıflandırılır: öznesi gizli, başka cümleyle ortak ya da sonradan belirtilen özne taşıyan cümleler bu başlıkta değerlendirilir. Çözümde önce yüklemler sayılır, sonra yüklemler arası ilişki kurulur, en son da soruda istenen sınıflandırma ölçütü uygulanır.

Kendi kendine dene: Önce altı cümle yaz; bunlardan ikisi tek yüklemli, ikisi sıralı, biri bağlı ve biri bağımlı olsun. Her cümlede yüklemleri işaretle ve türünü belirle. İkinci adımda aynı cümleleri özneye göre sınıflandır; hangi cümlenin öznesi gizli ya da başka bir cümleyle ortak olduğunu belirt. Son olarak iki cümlenin de yükleme ve özneye göre farklı sınıflara girdiğini gösteren bir örnek yaz ve gerekçelendir.

Ne Öğreneceğiz

Cümlelerin yükleme ve yüklemin yüklemine göre sınıflandırılması, basit, birleşik, sıralı, bağlı ve bağımlı cümle kavramları ile özneye ve tümleç yapısına göre yapılan ayrımlar ve yüklem sayısı ölçütü. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Basit, birleşik, sıralı, bağlı ve bağımlı cümleleri tanır ve örnek verir.
• Cümleleri yükleme ve yüklemin yüklemine göre sınıflandırır.
• Cümleleri özneye ve tümleç yapısına göre sınıflandırır.
• Bir cümlenin türünü yüklem sayısına bakarak belirler.
• Sıralı cümle ile bağlı cümlenin farkını gerekçesiyle belirtir.
• Birleşik cümlenin yapısını örnek cümleler üzerinde gösterir.
• Verilen cümle grubunu türlerine göre sayar ve sonucu gerekçelendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Çocuklar bahçede oynadı." cümlesi hangi türdedir?

1. Cümlede bir yargı bildiren bölüm bulunur.
2. Yüklem sayısı bir olarak sayılır.
3. Öge sayısı fazla olsa da tür değişmez.

Sonuç/cevap: Basit cümle

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: "Kardeşim onu aradı, hemen döndü." cümlesi hangi türdedir?

1. İki yüklem bulunur.
2. Yüklemler aynı özneye bağlıdır.
3. Yüklemler birbirinden bağımsız olduğu için sıralı cümledir.

Sonuç/cevap: Sıralı cümle

Kendini Dene

Soru: Basit, sıralı, bağlı ve bağımlı cümleleri tanımlayınız. Her tür için kendi yazdığınız birer örnek cümle kurunuz ve örneklerinizi neden o türe yerleştirdiğinizi yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Basit cümlenin tek yüklem taşıdığı yazılır (4 puan). Sıralı cümlenin yüklemlerinin bağımsız olduğu belirtilir (4 puan). Bağlı cümlenin sonuç ilişkisi taşıdığı yazılır (4 puan). Bağımlı cümlenin tamamlama ilişkisi taşıdığı belirtilir (4 puan). Dört örnek cümle kurulur (5 puan). Gerekçeler yazılır (4 puan). Toplam 25 puan.