Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Sınavda karşınıza çıkan sorulardan biri türü, cümlenin bir yerinde boşluk bırakılmış ya da cümlenin bir bölümü eksiktir. Böyle bir soru aslında iki işlem ister: önce eksik olan yeri bulmak, sonra oraya oturacak en uygun sözcüğü seçmek. Seçim de tek bir ölçütle değil, hem cümlenin anlamına hem de yapısına bakılarak yapılır.
Bu başlıkta tamamlama sorularının çözüm yolunu basamak basamak öğreneceksiniz. İlk adım eksik bölümü bulmak, ikinci adım ölçütü seçmek, üçüncü adım seçenekleri elemek, dördüncü adım gerekçeyi yazmaktır. Yöntemi öğrendiğinizde benzer soruların hepsi aynı sırayla çözülebilir.
Ön Bilgi: Cümlenin Ögelerini Tanımak
Tamamlama sorusu çözmek için önce cümlenin ögelerini tanımak gerekir. Eksik olan yer yüklemin kendisiyse yüklem türü, özne ise yüklemle kurulan ilişki, nesne ya da tümleç ise o bölümün görevi incelenmelidir. Eksik bölümün türünü bilmek, aranacak sözcüğün türünü de belirler.
İkinci ön bilgi, cümlenin çevresinden yararlanma alışkanlığıdır. Bir cümle tek başına anlamsız görünse bile çevresindeki cümlelerle birlikte okunduğunda anlam kazanır. Bu yüzden paragraflı sıralarda verilen tamamlama sorularında önce bütün metin okunur.
Temel Kurallar
Eksik bölümün türü önce belirlenir. Cümlede yüklem mi, özne mi, nesne mi eksiktir önce bunu görün. Eksik olan yer yüklemse aranacak sözcük yüklem, özne ise özne olmak zorundadır.
Anlam uyumu temel ölçüttür. Seçilen sözcük, cümlenin anlatmak istediği düşünceye uygun olmalıdır. Anlamı uydurmayan sözcük yapıca uygun olsa bile seçilmez.
Yapı uyumu ikinci ölçüttür. Sözcük ya da ek, cümlenin yapısına uymak zorundadır. Yan cümlecik kuruluyorsa bağlaç, öge tamamlanıyorsa uygun ek aranır.
Seçenekler çoğu zaman tek tek elenir. Önce anlamı elenen seçenek, sonra yapısı uymayan seçenek ayıklanır; geriye kalan sözcük doğru cevaptır.
Cümle tamamlama sorularında "hepsi" ya da "hiçbiri" kullanılmaz. Doğru seçenek dört seçenekten biridir ve somut bir sözcükle gösterilir.
Cümle Tamamlama Ölçütleri Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, tamamlama sorularında kullanılan ölçütleri yan yana koyar. Seçenekleri elerken hangi ölçütün uygulanacağı bu tablodan bulunur.
| Ölçüt | Ne sorar? | Öncelik sırası | Eleme sonucu | Gerekçe cümlesi |
|---|
| Anlam uyumu | Cümle ne anlatmak istiyor? | Birinci sırada | Anlamı uymayan seçenek elenir | Cümlenin düşüncesiyle örtüşür |
| Yapı uyumu | Sözcük cümleye yapıca uyuyor mu? | İkinci sırada | Yapısı uymayan seçenek elenir | Öge türüne uygun biçim alır |
| Tür uyumu | Eksik bölümün türü ne olmalı? | Önce belirlenir | Türü tutmayan seçenek elenir | Eksik ögenin görevine uyar |
| Bağlam uyumu | Çevredeki cümleler neyi ima ediyor? | Son aşamada | Bağlamla çelişen seçenek elenir | Metnin bütünüyle örtüşür |
| Ek uyumu | Ek cümlenin yapısına uyuyor mu? | Yapı uyumuyla birlikte | Ek hatası olan seçenek elenir | Çekim ve uyum düzgündür |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Eksik bölümü bul. Cümlede boşluk ya da eksik öge nerede ise yuvarlakla göster. Boşluğun bir "..." işareti ile belirlenmesi bu adımı kolaylaştırır.
Adım 2 — Boşluğun türünü belirle. Oraya yüklem mi, özne mi, nesne mi, tümleç mi, edat mı girecek karar ver. Bu karar seçenekleri yarıya indirir.
Adım 3 — Anlam uyumunu denetle. Seçenekleri okuyup cümlenin düşüncesine uyanı bul. Uyum sağlayan birden çok seçenek olabilir; o durumda üçüncü adıma geç.
Adım 4 — Yapı uyumuyla el. Kalan seçenekler arasında yapısı cümleye uymayanı elemek ve seçimini gerekçeyle yazmak son adımdır.
Sık Yapılan Hatalar
Tamamlama sorularında kayıp, çoğu zaman ölçütlerin sırasını atlamaktan ya da tek ölçüte güvenmekten gelir.
- Yalnız anlama bakmak: Anlam uyumu tek başına yeterli değildir; aynı anda yapı uyumu da aranır. Yapısı cümleye uymayan seçenek elenir.
- Eksik bölümün türünü atlamak: Boşluğa yüklem mi özne mi geleceği belirlenmeden seçenek okunursa doğru seçenek kaçırılabilir.
- Paragrafı okumadan başlamak: Çevredeki cümleler tamamlama sorusunun ipucudur; metin okunmadan seçeneğe geçilirse doğru yanıt bulunamaz.
- Tek seçeneği doğru saymak: Doğru seçenek, diğer üç seçeneğin de açıkça yanlış olduğu tek seçenektir. Diğerleri yalnız cümleye uymadıkları için elenir.
- Ekleri görmezden gelmek: Seçeneklerin ekleri cümle yapısına uygun değilse seçenek elenir; ek denetimi yapılmadan sonuca varılmamalıdır.
- Boşluğun yapısını yazmadan geçmek: Boşluğun bir yan cümlecik mi yoksa öge mi olduğu belirlenmeden yapılan değerlendirme eksik kalır.
Özet
Cümle tamamlama sorusu iki işlem ister: eksik bölümü bulmak ve oraya uygun sözcüğü yerleştirmek. Çözümde ilk adım eksik bölümü bulmaktır. İkinci adım boşluğun türünü belirlemektir; boşluğa yüklem, özne, nesne ya da tümleç girebilir. Üçüncü adım anlam uyumudur; cümlenin anlatmak istediği düşünceye uyan seçenek aranır. Dördüncü adım yapı uyumudur; kalan seçenekler arasında yapısı cümleye uymayan elenir. Son olarak seçim gerekçeyle yazılır. Anlam uyumu tek başına yeterli değildir; yapı uyumu da birlikte aranır. Paragrafla verilen sorularda metnin bütünü okunmalıdır. Doğru seçenek, diğer üçü de cümleye uymadığı için elenen tek seçenektir.
Kendi kendine dene: Önce dört tane eksik cümle yaz ve her birinde boşluğun türünü belirle. İkinci adımda aynı cümleleri kendi seçtiğiniz seçeneklerle tamamlayıp anlam uyumu denetimi yapın. Üçüncü adımda tamamlanmış hâllerini okuyarak yapı uyumu denetimini yapın. Son olarak bir paragraf yazıp içine uygun tamamlama soruları koyunuz ve seçeneklerini hazırlayınız.
Ne Öğreneceğiz
Eksik ya da boşluk bırakılmış cümlelerin doğru biçimde tamamlanması için izlenen yol, anlam uyumu ve yapı uyumu ölçütleri, bağlamdan yararlanma ve seçenek eleme yöntemleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Cümle tamamlama sorularının çözüm yolunu adım adım açıklar.
- Anlam uyumu ile yapı uyumu ölçütlerini tanır ve uygular.
- Seçenekleri eleme yöntemini kullanarak doğru sözcüğü bulur.
- Öge eksikliği bulunan cümleleri tamamlar ve gerekçelendirir.
- Bağlam ipuçlarını kullanarak doğru seçeneği belirler.
- Anlam ve yapının birlikte değerlendirilmesi gereken örnekleri çözer.
- Tamamlama sorularını sayım yoluyla sınıflandırır ve sonucu gerekçelendirir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Onun babası... doğum yılında köydeydi." cümlesinde boşluğun türü nedir?
- Cümlenin yüklemi doğumda yer alır.
- Yükleme soru sorulduğunda cevap beklenir.
- Aranan sözcükün yüklem olması gerektiği anlaşılır.
Sonuç/cevap: Yüklem
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: "Kardeşim eve... geldi." cümlesinde eksik olan öge hangisidir?
- Cümlede yüklem bulunur.
- Yükleme soru sorulduğunda cevap beklenir.
- Eksik bölümün tümleç olduğu görülür.
Sonuç/cevap: Tümleç
Kendini Dene
Soru: Cümle tamamlama sorularında izlenen çözüm yolunu adım adım anlatınız. Kendi yazdığınız bir eksik cümle üzerinde bu yolu uygulayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Eksik bölümü bulma adımı anlatılır (5 puan). Boşluğun türünü belirleme adımı yazılır (5 puan). Anlam uyumu denetim adımı açıklanır (5 puan). Yapı uyumu denetim adımı belirtilir (5 puan). Geçerli bir cümle üzerinde uygulama gösterilir (5 puan). Toplam 25 puan.
