TYTTürkçe
Türkçe · TYT · Ses, Yazım ve Anlam Bilgisi
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Öğrenci hemşiresi hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü ile yemeği çok hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü aynı şeyi söylemez. İşte bir sözcüğün taşıyabileceği bu değişiklikler, anlam bilgisinin konusudur.
Anlam bilgisi sınavda iki biçimde gelir: birinde sözcüğün anlam çeşidi sorulur, diğerinde iki sözcüğün anlam ilişkisi ya da bir cümlenin anlam bozukluğu sorgulanır. Bu başlıkta önce çeşitler, sonra ilişkiler ele alınacaktır.
Sözcükte anlam, sözcüğün sözlükteki anlamıyla ilgilidir ve cümleden bağımsızdır. Cümlede anlam ise sözcüğün çevresindeki sözcüklerle kurduğu ilişkiye dayanır. Bir sözcük sözlükte tek anlamlı olsa bile cümlede farklı bir izlenim bırakabilir.
İkinci bir ön bilgi, terim anlamı ile genel anlam arasındaki ilişkidir. Bir sözcük gündelik dilde bir şeyi gösterirken, aynı sözcük bir bilim dalında başka bir şeyi gösterebilir. Bu ayrımın ölçütü sözcüğün kullanıldığı alandır.
Gerçek anlam, sözcüğün en yaygın ve temel anlamıdır. Sözcük başka bir anlamıyla da kullanılsa da ilk akla gelen anlam gerçek anlam olarak adlandırılır ve bu anlam, cümlede yorum yaparken önce denenir.
Terim anlam, bir bilim ya da meslek dalına özgü anlamdır. Aynı sözcük gündelik dilde başka, bilimsel bağlamda ise bu anlamı taşır. Terim anlamı bulmanın ölçütü, sözcüğün hangi alanda kullanıldığıdır.
Yan anlam, sözcüğün bir parçasını ya da bir organını göstermesidir. Parmak, dil, göz gibi sözcükler bir bütünü ifade ederken kullanılınca yan anlam kazanır. Yan anlamda öge sayısı değişmiş değildir; gösterilen bölüm değişmiştir.
Gizli anlam, bağlamla belirir ve cümleden çıkarılamaz. Sözcük cümlede başka bir sözcükle birlikte kullanıldığında temel anlamından uzaklaşır; bu uzaklaşma ancak cümle okunduğunda fark edilebilir.
Ayrık anlam taşıyan sözcükler birden çok anlama gelir. Bu durumda anlamlar arasındaki ilişki zayıftır; biri diğerinden türemiş değildir. Aynı sözcüğün her anlamı bir cümlede bir kez geçebilir.
Aşağıdaki tablo, anlam çeşitlerini ayırt edici ölçütlerine göre karşılaştırır. Soruda verilen sözcüğün hangi satırdaki ölçüte uyduğu bulunursa doğru seçenek de bulunmuş olur.
| Anlam çeşidi | Tanım | Ayırt edici ölçüt | Örnek | Sık karıştırılan |
|---|---|---|---|---|
| Gerçek anlam | Sözcüğün en yaygın anlamı | Sözlükteki ilk anlam | kitap, okul, yemek | Yan anlam |
| Terim anlam | Bilim dalına özgü anlam | Kullanıldığı alan | Yıldız sözcüğü gök cismini gösterir | Gerçek anlam |
| Yan anlam | Sözcüğün bir parçasını göstermesi | Bütünden parçaya geçiş | Parmak sözcüğü bir organı gösterir | Gerçek anlam |
| Gizli anlam | Bağlamla beliren anlam | Cümleden ayrı düşünülememesi | Sıcak bir selam | Ayrık anlam |
| Ayrık anlam | Birden çok anlama gelme | Anlamlar arası ilişkinin zayıflığı | yaz: mevsim ya da fiil | Gizli anlam |
| Eş anlam | Aynı ya da yakın anlamı paylaşma | Anlam örtüşmesi | sürat, hız | Zıt anlam |
Adım 1 — Sözcüğü cümleden çıkar. Sözcüğün yalnız kendisine bakarak anlamını bulmaya çalışma; önce cümledeki yerini ve komşularını gör.
Adım 2 — Temel anlamı yaz. Sözcüğün en yaygın anlamını ilk adımda not et. Bu anlam yanlışsa cümle de anlamsızlaşır.
Adım 3 — Sapmayı ölç. Cümlenin anlamı temel anlamı taşıyorsa sapma yoktur. Sapma varsa yan, terim, gizli ya da ayrık anlam başlıklarından biri aranır.
Adım 4 — Ölçütle eşleştir. Sapmanın biçimine göre doğru anlam çeşidini seç ve gerekçeni bir cümleyle yaz. Birden çok seçenek çekici görünüyorsa ayırt edici ölçütü yeniden oku.
Anlam sorularında kayıp genellikle anlam çeşidinin yanlış seçilmesinden doğar; çözüm yolu cümleyi bütün olarak okumaktan geçer.
Anlam çeşidi, sözcüğün temel anlamından ne kadar uzaklaşıldığına göre belirlenir. Gerçek anlam sözcüğün en yaygın anlamıdır. Terim anlam bir bilim dalına özgüdür; aynı sözcük gündelik dilde başka anlam taşıyabilir. Yan anlam, bütünün bir parçasını göstermedir. Gizli anlam bağlamla belirir ve cümleden ayrı düşünülemez. Ayrık anlam, birbirinden türemeyen birden çok anlama gelmedir. Eş anlamlı sözcükler birbirinin yerine kullanılabilir; zıt anlamlılar ise karşıtlık bildirir. Soyut sözcükler duyu organlarıyla algılanmaz. Cümleler arasındaki anlam ilişkilerinde neden-sonuç ve amaç-sonuç ayrımı yapılır.
Kendi kendine dene: Önce anlam çeşitlerini adıyla yaz ve her birine ikişer örnek ver. Ardından yazdığın örneklerden dört tanesini seç ve cümle içinde kullanarak anlam çeşidinin neden o olduğunu açıkla. Son olarak beş cümle kurup aralarındaki anlam ilişkisini neden-sonuç ya da amaç-sonuç olarak belirle ve gerekçeni yaz.
Sözcüklerin taşıdığı gerçek, terim, yan, gizli ve ayrık anlamlar, eş anlamlı ve zıt anlamlı sözcükler, soyut ve somut sözcükler ile cümleler arasında kurulan anlam ilişkileri. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir sözcüğün gerçek anlamı nasıl bulunur?
Sonuç/cevap: En yaygın ve temel anlamı
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Soyut sözcük nasıl tanınır?
Sonuç/cevap: Duyu organlarıyla algılanamaması
Soru: Anlam çeşitlerini tanımlayarak her birine üçer örnek veriniz. Örnekleri seçerken uyguladığınız ayırt edici ölçütü de yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş anlam çeşidi tanımlanır (10 puan). Her çeşit için üçer örnek verilir (9 puan). Örneklerin çeşide uygunluğu gerekçelendirilir (6 puan). Toplam 25 puan.
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Öğrenci hemşiresi hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü ile yemeği çok hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü aynı şeyi söylemez. İşte bir sözcüğün taşıyabileceği bu değişiklikler, anlam bilgisinin konusudur.
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Öğrenci hemşiresi hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü ile yemeği çok hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü aynı şeyi söylemez. İşte bir sözcüğün taşıyabileceği bu değişiklikler, anlam bilgisinin konusudur. Anlam bilgisi sınavda iki biçimde gelir: birinde…
Gerçek anlam, sözcüğün ilk akla gelen anlamıdır ve cümle yorumunda önce bu denenir.
Terim anlamı yan anlam sanmak: Terim anlam bir bilim dalına özgüdür; yan anlam ise bir bütünden parçaya geçiştir. Kök sözcüğü hem parça gösterir hem de bilimsel anlam taşır. Gizli anlamı ayrık anlam sanmak: Gizli anlam cümleden ayrı düşünülemez; ayrık anlam ise birbirinden türemeyen birden çok anlamdır.
Gerçek anlam = sözcüğün en yaygın ve temel anlamıdır · Terim anlam = sözcüğün bir bilim ya da meslek dalına özgü anlamıdır · Yan anlam = sözcüğün bir bütünden parçaya geçmesidir · Gizli anlam = bağlamla beliren ve cümleden ayrı düşünülemeyen anlamdır
"yan anlam" kavramı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Doğru cevap: B) Sözcüğün gösterdiği bütünün bir parçasını ifade etmesidir
Sözcüğün gösterdiği bütünün kavramı Anlam Bilgisi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Aşağıdaki tanımlardan hangisi "gerçek anlam" kavramına aittir?
Doğru cevap: A) Sözcüğün en yaygın biçimde kullanılan temel anlamıdır
Sözcüğün en yaygın kavramı Anlam Bilgisi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Anlam Bilgisi konusunda "yan anlam" ve "gizli anlam" kavramlarını karşılaştıran hangisi doğrudur?
Doğru cevap: C) Yan anlam bütünden parçaya geçiştir, gizli anlam ise cümle bağlamıyla belirir
Yan anlam bütünden kavramı Anlam Bilgisi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türkçe için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Anlam Bilgisi konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç