Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Yüreği sızladı cümlesinde yürek sözcüğünün gösterdiği şey gerçek bir organ değildir. Burada bir organ adı, organla ilgisi olmayan bir duygu anlamına aktarılmıştır. İşte sözcüğün bu biçimde gerçek anlamından uzaklaşıp başka bir anlamda kullanılmasına mecaz denir.
Mecaz, anlamın zenginleşmesini sağlar; aynı zamanda cümlenin anlaşılması için bir arka plan bilgisi gerektirir. Bu başlıkta önce mecazın şartları öğrenilecek, sonra örnekler çözülecektir.
Ön Bilgi: Sözcüğün İki Yüzü
Her sözcüğün bir gerçek anlamı vardır; bu anlam sözlüklerde yazılır. Sözcük, bu anlamın dışına çıktığında mecaz ortaya çıkar. Sözcüğün taşıdığı anlam gerçek mi mecaz mı olduğunu anlamak için cümlenin bütününü okumak gerekir.
İkinci bir ön bilgi, duyu organlarıyla algılama meselesidir. Mecazda sözcüğün gösterdiği öge duyu organlarıyla algılanamaz; bu özellik mecazın şartlarından biridir. Bu yüzden "gözleri ateş gibi yanıyordu" cümlesinde gözlerin gerçekten yanmadığı, ateşin de orada bulunmadığı açıktır.
Temel Kurallar
Mecaz, gerçek anlamdan uzaklaşmayla oluşur. Sözcüğün taşıdığı anlam, sözlükte yazılı olanın dışına çıktığında mecaz oluşur. Uzaklaşma bir tesadüf değil, anlatıcının seçimidir.
Mecazın dört şartı vardır. Bunlar varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluktur. Varlık, karşılığı olan bir ögenin bulunmasıdır; karşılık, o ögenin bir duyu, düşünce ya da duygu çağrıştırmasıdır; bütünlük, ögenin duyu organıyla algılanamamasıdır; uygunluk ise ögenin akla uygun olmasıdır.
Mecazın bütünlük şartı en belirleyici olanıdır. Gösterilen öge duyu organlarıyla algılanamaz. Algılanabilen bir ögeden söz ediliyorsa mecaz kurulmamış demektir.
Mecaz türleri, sözcüğün yerine konan sözcüğe göre ayrılır. Bir sözcüğün yerine doğrudan başka bir sözcük konduğunda mecaz-ı birebir, benzetme yoluyla başka bir sözcük konduğunda ise mecaz-ı mürsel ortaya çıkar.
Kinaye, gerçek anlam ile mecaz arasında bir anlamdır. Kinayede anlatılmak istenen şey sözcüklerin öznel anlamlarından çıkarılır; bu yüzden hem gerçek anlam hem mecaz arasında yer alır.
Mecaz Kavramları Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, gerçek anlam, mecaz ve kinaye başlıklarını ayırt edici ölçütlerine göre karşılaştırır. Sorunun kökü hangi satıra dayanıyorsa doğru seçenek o satırdan çıkar.
| Kavram | Tanım | Ayırt edici ölçüt | Örnek | Sık karıştırılan |
|---|
| Gerçek anlam | Sözlükte yazılı temel anlam | Anlamın değişmemiş olması | Yüreğim ağrıyor. | Mecaz |
| Mecaz | Gerçek anlamdan uzaklaşılarak kullanılma | Bütünlük şartının bozulması | Yüreğim kırıldı. | Kinaye |
| Mecaz-ı birebir | Sözcüğün yerine başka bir sözcük konması | Doğrudan aktarım | Ağzından duman çıkıyordu. | Mecaz-ı mürsel |
| Mecaz-ı mürsel | Benzetme yoluyla aktarım | Karşılaştırma ilişkisi | Yanağı ateş gibi yanıyordu. | Mecaz-ı birebir |
| Kinaye | Öznel anlamdan çıkarılan dolaylı anlam | Arada bir anlam daha bulunması | Aklından çıkarmıyor. | Mecaz |
| Mecazın şartları | Varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluk | Dört ölçütün birlikte aranması | Varlık, karşılık, bütünlük, uygunluk | Kinaye |
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Adım 1 — Şüpheli sözcüğü işaretle. Cümlede gerçek anlamıyla kullanılmadığı düşünülen sözcüğü bul ve işaretle. Bu adım mecaz sorularının çoğunda zaten doğru seçeneği işaret eder.
Adım 2 — Gerçek anlamı yaz. Sözcüğün sözlükteki anlamını not et. Buradan uzaklaşılıyorsa sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıyordur.
Adım 3 — Dört şartı sırayla denetle. Varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluk. İlk üçü sağlanıyorsa mecaz kurulmuş demektir.
Adım 4 — Kinaye ile karşılaştır. Anlam doğrudan aktarılmışsa mecaz, öznel anlamlardan çıkarılmışsa kinaye vardır. Bu son adım seçenekler arasındaki en ince ayrımı çözer.
Sık Yapılan Hatalar
Mecaz sorularında kayıp, her anlam sapmasının mecaz sayılmasından doğar. Oysa bazı sapmalar yan anlam ya da terim anlamdır.
- Her sapmayı mecaz saymak: Bir organın bir parçasını göstermek yan anlamdır. Mecazda gösterilen öge, sözcüğün asıl gösterdiği şeyden başka bir şeydir.
- Bütünlük şartını atlamak: Mecazda gösterilen öge duyu organlarıyla algılanamaz. Algılanabilen bir ögeden söz eden cümle mecaz kurmaz.
- Mecaz ile kinayeyi karıştırmak: Mecazda anlam doğrudan aktarılır; kinayede ise öznel anlamlardan çıkarılır. Bu yüzden kinayede anlam daha dolaylıdır.
- Uygunluk şartını göz ardı etmek: Mecaz akla uygun olmalıdır. Birbirinden son derece uzak iki kavram mecaz yoluyla birbirine bağlanamaz.
- Mecazı yalnız benzetmeye indirgemek: Mecazın her türü benzetme yoluyla kurulmaz. Sözcüğün yerine doğrudan başka bir sözcük konduğunda benzetmeden söz edilemez.
- Sözcüğü bağlamından ayırmak: Aynı sözcük bir cümlede gerçek anlamda, başka bir cümlede mecazda kullanılabilir. Karar sözcüğe değil cümleye verilir.
Özet
Mecaz, gerçek anlamdan uzaklaşma ve duyu organlarıyla algılanamaz bir ögeden söz etme olayıdır. Mecaz, sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlamda kullanılmasıdır. Dört şartı vardır: varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluk. Bunlardan en belirleyici olanı bütünlüktür; gösterilen öge duyu organlarıyla algılanamaz. Sözcüğün yerine doğrudan başka bir sözcük konduğunda mecaz-ı birebir, benzetme yoluyla başka bir sözcük konduğunda mecaz-ı mürsel oluşur. Kinaye, gerçek anlam ile mecaz arasında yer alan ve öznel anlamlardan çıkarılan dolaylı anlamdır. Mecaz, anlamı zenginleştirdiği gibi okuru bir arka plan bilgisiyle donatır.
Kendi kendine dene: Önce mecazın dört şartını adıyla yaz ve her şartı bir cümleyle açıkla. Ardından yazdığın dört cümleyi dört şarta göre denetle. Son olarak gerçek anlam, mecaz ve kinaye arasındaki farkı üçer örnek üzerinde karşılaştır.
Ne Öğreneceğiz
Sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşılarak başka anlamlarda kullanılması olan mecaz, mecazın temel şartları, mecaz türleri, mecaz ile kinaye arasındaki ilişki ve mecazın anlam üzerindeki etkisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Mecazın tanımını gerçek anlam kavramı üzerinden açıklar.
- Mecazın varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluk şartlarını sıralar.
- Bir cümlede mecaz yapılan sözcüğü tespit eder ve gerekçelendirir.
- Mecazın somutluk özelliğinin bozulmasıyla ne kastedildiğini açıklar.
- Mecaz ile gerçek anlam arasındaki farkı örnekler üzerinden gösterir.
- Kinaye ile mecaz arasındaki ilişkiyi açıklar.
- Mecazın anlamı zenginleştirdiğini örneklerle gösterir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Mecaz nasıl oluşur?
- Sözcüğün gerçek anlamı düşünülür.
- Cümledeki kullanımıyla karşılaştırılır.
- Sapma varsa mecaz oluşmuş demektir.
Sonuç/cevap: Gerçek anlamdan uzaklaşılmasıyla
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Mecazın anlam üzerindeki etkisi nedir?
- Mecazın tanımı hatırlanır.
- Anlamın zenginleşmesi düşünülür.
- Anlatımın güçlendiği sonucuna varılır.
Sonuç/cevap: Anlamı zenginleştirip anlatımı güçlendirir
Kendini Dene
Soru: Mecazın dört şartını tanımlayarak her birini kendi cümlenizle açıklayınız. Altı cümle kurup bu cümlelerin mecaz olduğunu dört şartla gerekçelendiriniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Varlık, karşılık, bütünlük ve uygunluk şartları tanımlanır (10 puan). Her şartın açıklaması yapılır (6 puan). Altı cümle yazılır (5 puan). Her cümle dört şartla gerekçelendirilir (4 puan). Toplam 25 puan.
