Noktalama

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Noktalama işaretleri yazının nefesidir. Aynı sözcükler, işaretlerin yerlerine göre tamamen farklı anlam kazanabilir. Bu yüzden noktalama, anlam bilgisinin bir parçasıdır; yalnız yazım tekniği değildir. Sınavda bu başlık, genellikle bir metin üzerinde yapılan hatalı noktalamayı bulma biçiminde sorulur.

Öğrenirken işaretleri tek tek tanımak yerine, işaretin cümlede gerçekleştirdiği görevi sormak daha sağlıklıdır. Duraklama mı, ayırma mı, açıklama mı, aktarma mı? Bu soru, doğru işaretin seçilmesini tek hamlede sağlar.

Ön Bilgi: Cümle Bölümlerini Tanımak

Noktalama kuralı, cümlenin kaç bölümden oluştuğuyla doğrudan ilgilidir. Bir bölümlü cümlede noktalı virgül, iki ya da daha fazla ögeyi birbirinden ayırmak için kullanılır. Eş görevli ögeleri ayıran virgül ile ögelerin arasında düşünce değişikliği bildiren noktalı virgül karıştırılmamalıdır.

İkinci bir ön bilgi konusu, işaretlerin bazılarının yalnızca büyük harfle başlayan özel adlarla birlikte kullanılmasıdır. Kesme işareti eklendiği sözcük ayrı yazıldığında gerekir. Yazım bilgisi ile noktalama bilgisi bu noktada iç içe geçtiği için iki konu birlikte çalışılmalıdır.

Temel Kurallar

Nokta cümlenin sonuna konur. Kısaltmaların sonunda, sıralı cümlelerin her birinden sonra ve kapanış ifadelerinden önce nokta kullanılır. Nokta, bir sonraki cümleye geçişi haber verir.

Virgül eş görevli ögeleri ayırır. Bağlaçlardan önce konduğu zaman ögelerin her birini ayrı ayrı belirtir. Sıralı cümlede de virgül bu ayırma işlevini görür.

Noktalı virgül iki ya da daha fazla bölümü birbirinden ayırır. Özellikle düşünce yönü değiştiğinde noktalı virgül kullanılır. Virgül tek bir bölümü bölerken, noktalı virgül bölümler arasında geçiş yapar.

İki nokta kendisinden sonra gelen açıklamayı belirtir. Açıklama, örnek, sıralama, eşitlik ya da bir sonraki cümleye geçiş iki noktayla bağlanır. Üç nokta ise tam tersine konuşmanın bırakıldığı yeri gösterir.

Tırnak aktarma ve özel anlam için kullanılır. Başkasının sözü tırnak içinde verilir; bir sözcük tırnak içinde alınırsa anlamı değişir ya da küçültme yapılır.

Noktalama İşaretleri Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, işaretlerin cümlede gerçekleştirdiği göreve göre düzenlenmiştir. Soruda işaretin hangi görevi yerine getirdiği sorulduğu için tablo doğrudan doğru seçeneği gösterir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Cümlenin bölümlerini bul. Ögeler arasındaki duraklamaları izle ve cümlenin kaç bölümden oluştuğunu belirle. Bölüm sayısı, noktalı virgül gerekip gerekmediğini doğrudan gösterir.

Adım 2 — İşaretin görevini sor.: İşaret bir bölümü mü ayırıyor, yoksa bölümler arasında geçiş mi yapıyor? Duraklama mı, açıklama mı, aktarma mı olduğunu belirle.

Adım 3 — Yazımla uyumu denetle. Kesme işareti gerekliyse eklendiği sözcük ayrı yazılan bir sözcüktür. Ayrı yazım şartı aranır.

Adım 4 — Seçeneği gerekçeyle eşleştir. Bulduğun işaretin görevini seçenekteki açıklamayla karşılaştır ve gerekçeni iki cümleyle yaz.

Sık Yapılan Hatalar

Noktalama hataları, işaretin yanlış seçilmesinden çok işaretin gereksiz yere ya da eksik konmasından doğar.

• Virgül yerine noktalı virgül koymamak: Cümlede iki ya da daha fazla ayrı düşünce varsa noktalı virgül kullanılır. Yalnız eş görevli öge ayırılıyorsa virgül yeterlidir.
• İki nokta ile üç noktayı ters kullanmak: İki nokta kendisinden sonra gelen bölümü açar; üç nokta ise anlatının bırakıldığını gösterir. Bu iki işaret birbirinin yerine kullanılamaz.
• Tırnağı aktarma dışında kullanmamak: Tırnak, yalnız başkasının sözü için değil, bir sözcüğe özel anlam yüklemek için de kullanılır. Tırnak içinde bir sözcük almak, cümlenin anlamını değiştirebilir.
• Kesme işaretini bitişik yazılan sözcükte kullanmak: Kesme işareti, eklendiği sözcük ayrı yazıldığında kullanılır. Bitişik yazılan sözcüklerde kesme işareti aranmaz.
• Soru ve ünlem işaretlerini karıştırmak: Soru işareti soru cümlelerinde, ünlem işareti ise heyecan, şaşırma ya da emir bildiren cümlelerde kullanılır.
• Virgülü bağlaçtan sonra koymak: Virgül, "ve", "ya da", "veya", "yani" gibi bağlaçlardan önce konur. Bağlaçtan sonra virgül gelmez.

Özet

Noktalama işaretlerinin kullanım yeri, cümlenin yapısından ve işlevinden bulunur. Nokta cümlenin sonunu gösterir ve kısaltma ile sıralı cümlelerde de kullanılır. Virgül eş görevli ögeleri ayırır ve bağlaçlardan önce gelir. Noktalı virgül iki ya da daha fazla bölüm arasında düşünce değişimini belirtir. İki nokta kendisinden sonraki açıklamayı açar, üç nokta ise anlatının bırakıldığı yeri gösterir. Tırnak başkasının sözünü aktarmak ve bir sözcüğe özel anlam yüklemek için kullanılır. Kesme işareti ayrı yazılan sözcüklere eklenen özel ad, yer adı, sayı ve tarihlerde kullanılır. Soru işareti soru cümlesinde, ünlem işareti heyecan ya da emir bildiren cümlede yer alır. Bu yedi ilke, konudaki bütün soruların çözümünü taşır.

Kendi kendine dene: Önce virgül ile noktalı virgülün farkını iki cümleyle açıkla ve ikişer örnek yaz. Ardından iki nokta ile üç noktanın işlevlerini karşılaştır. Son olarak kesme işaretinin gerekli olduğu dört durumu sırala ve her durum için bir örnek göster.

Ne Öğreneceğiz

Nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, tırnak, kesme işareti, soru ve ünlem işareti ile parantezin ve tire işaretinin kullanım yerleri ve yazım kuralları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Nokta ve virgülün kullanıldığı yerleri örneklerle ayırt eder.
• Noktalı virgülün virgülden farkını cümle yapısı üzerinden açıklar.
• İki nokta ve üç noktanın işlevlerini kendi örnekleriyle gösterir.
• Tırnak işaretinin sözcüğe özel anlam yükleme işlevini uygular.
• Kesme işaretinin gerekli olduğu durumları ayrı yazılan sözcüklerden bulur.
• Soru ve ünlem işaretinin duygu ile soruyu ayırt ettiğini gösterir.
• Verilen metindeki noktalama hatalarını bulup gerekçesiyle düzeltir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Virgül, bağlaçlardan önce mi sonra gelir?

1. Cümlede eş görevli ögelerin sıralandığı görülür.
2. Bu ögeleri birbirinden ayıran işaretin yeri belirlenir.
3. Virgül bağlaçtan önce konur.

Sonuç/cevap: Önce

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Ünlem işareti hangi cümlelerde kullanılır?

1. Cümlenin duygu taşıyıp taşımadığına bakılır.
2. Heyecan, şaşırma ya da emir bildiği görülür.
3. Böyle cümlelerde ünlem işareti aranır.

Sonuç/cevap: Heyecan ya da emir bildiren cümlelerde

Kendini Dene

Soru: Virgül ile noktalı virgülün farkını açıklayınız. Her biri için üçer örnek cümle yazınız ve işaretlerin yerini gerekçesiyle gösteriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Virgülün eş görevli ögeleri ayırdığı ve bağlaçlardan önce geldiği yazılır (6 puan). Noktalı virgülün iki ve daha fazla bölüm arasında düşünce değişimini gösterdiği belirtilir (6 puan). Her işaret için üçer örnek verilir (9 puan). İşaretlerin yerleri gerekçelendirilir (4 puan). Toplam 25 puan.