Sözcük Türleri

Adım 4 — Edat ile bağlacı karşılaştır. Edat cümleden tamamen çıkarıldığında anlamın bir parçası gider; bağlaç çıkarıldığında iki öge de anlamını korur. Bu deneme kararı verir.

Sık Yapılan Hatalar

Sözcük türü hatalarının çoğu, sözcüğü cümleden çıkarıp tek başına değerlendirmekten kaynaklanır.

• Sözcüğü tek başına değerlendirmek: Tür, cümledeki göreve göre belirlenir. Aynı sözcük bir cümlede zarf, başka bir cümlede sıfat görevi üstlenebilir.
• Sıfat ile zarfı yer değiştirmek: Sıfat ismi niteler, zarf eylemi niteler. Güzel bir kitap sözünde niteleme sıfat, çok güzel sözünde ise zarf vardır.
• Sıfat-fiil ile isim-fiili karıştırmak: Görünen sözcüğü sıfat-fiildir ve ismi niteler; görmek biçimi isim-fiildir ve eylem adı olarak kullanılır.
• Edatı bağlaç saymak: Edat cümleden çıkarılamaz, bağlaç çıkarılabilir. Ve, ama, çünkü bağlaçtır; için, ile, gibi edattır.
• Özel adı yaygın addan ayırmamak: Özel ad bir kişi, yer ya da kurumun adını gösterir ve büyük harfle başlar. Yaygın ad olarak da kullanılabilen sözcükler özel adla karıştırılabilir.
• Zamiri isimle karıştırmak: Zamir, ismin yerini tutar. Bu yüzden değiştirildiğinde cümlenin anlamı değişmez; isim değiştirilince anlam değişir.

Özet

Sözcüğün türü, anlamından çok cümlede üstlendiği görevden bulunur. İsim varlıkları adlandırır ve soyut, somut, özel ya da yaygın olabilir. Zamir ismin yerini tutar. Sıfat niteleme yapar ve isimden önce gelir; zarf görev bildirir ve fiilden önce gelir. Fiil yüklem olur, anlam katmanına göre isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil ve fiilimsi biçimlerine ayrılır. Edat, cümleden çıkarılamayan ilişki kuran sözcüktür; bağlaç iki ögeyi eşit ölçüde birbirine bağlar; ünlem duygu bildirir. Özel ad, kişi, yer ve kurum adlarını gösterir. Türü belirlemede sorulacak soru sözcüğün cümledeki konumuna göre seçilir.

Kendi kendine dene: Önce dokuz temel sözcük türünü adıyla yaz ve her birinden üçer örnek ver. Ardından dört cümle yaz ve bu cümlelerdeki bütün sözcüklerin türünü belirt. Son olarak bir cümleden edatı çıkar ve bağlaçtan çıkar; ikisinin de anlamı nasıl etkilediğini karşılaştır.

Ne Öğreneceğiz

Türkçedeki sözcük türleri, bunların anlam ve yapı bakımından sınıflandırılması, isimden zamire, sıfattan zarfa, fiilden edata ve bağlaçtan ünleme uzanan ayrımlar ve cümle içindeki görevleri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Türkçedeki dokuz temel sözcük türünü adıyla sayar ve tanır.
• İsim türünü soyut-somut, özel-yaygın ve görev bakımından sınıflandırır.
• Zamir türünü işaretçi, ilgi ve edat hâlindeki biçimlerine göre ayırır.
• Sıfat ile zarfın niteleme ve görev bildirme arasındaki farkını gösterir.
• Fiil türünü anlam bakımından isim, sıfat, zarf ve fiilimsi olarak sınıflandırır.
• Edat, bağlaç ve ünlem arasındaki ayrımı cümle içinde uygular.
• Bir sözcüğün türünü cümledeki görevine göre belirler.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: İsim sözcüğü hangi soruya yanıt verir?

1. Sözcük bir varlığı gösterir.
2. Cümlede geçtiği yere bakılır.
3. Özne ya da nesne konumunda olduğu görülür.

Sonuç/cevap: Kim ve ne sorusuna

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Anadolu sözcüğü neden özel addır?

1. Sözcüğün belirli bir yeri gösterdiği görülür.
2. Aynı adı taşıyan başka bir yer bulunmadığı anlaşılır.
3. Bu yüzden özel ad kabul edilir.

Sonuç/cevap: Belirli bir yeri gösterdiği için

Kendini Dene

Soru: Türkçedeki sözcük türlerini sıralayarak yazınız. Her tür için ikişer örnek veriniz ve örnekleri seçerken uyguladığınız ölçütü belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dokuz temel sözcük türü sıralanır (9 puan). Her tür için ikişer örnek yazılır (9 puan). Örneklerin türe uygunluğu gerekçelendirilir (7 puan). Toplam 25 puan.