Anlam Bilgisi

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Öğrenci hemşiresi hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü ile yemeği çok hasta olmuş cümlesindeki hasta sözcüğü aynı şeyi söylemez. İşte bir sözcüğün taşıyabileceği bu değişiklikler, anlam bilgisinin konusudur.

Anlam bilgisi sınavda iki biçimde gelir: birinde sözcüğün anlam çeşidi sorulur, diğerinde iki sözcüğün anlam ilişkisi ya da bir cümlenin anlam bozukluğu sorgulanır. Bu başlıkta önce çeşitler, sonra ilişkiler ele alınacaktır.

Ön Bilgi: Sözcükte Anlam ile Cümlede Anlam

Sözcükte anlam, sözcüğün sözlükteki anlamıyla ilgilidir ve cümleden bağımsızdır. Cümlede anlam ise sözcüğün çevresindeki sözcüklerle kurduğu ilişkiye dayanır. Bir sözcük sözlükte tek anlamlı olsa bile cümlede farklı bir izlenim bırakabilir.

İkinci bir ön bilgi, terim anlamı ile genel anlam arasındaki ilişkidir. Bir sözcük gündelik dilde bir şeyi gösterirken, aynı sözcük bir bilim dalında başka bir şeyi gösterebilir. Bu ayrımın ölçütü sözcüğün kullanıldığı alandır.

Temel Kurallar

Gerçek anlam, sözcüğün en yaygın ve temel anlamıdır. Sözcük başka bir anlamıyla da kullanılsa da ilk akla gelen anlam gerçek anlam olarak adlandırılır ve bu anlam, cümlede yorum yaparken önce denenir.

Terim anlam, bir bilim ya da meslek dalına özgü anlamdır. Aynı sözcük gündelik dilde başka, bilimsel bağlamda ise bu anlamı taşır. Terim anlamı bulmanın ölçütü, sözcüğün hangi alanda kullanıldığıdır.

Yan anlam, sözcüğün bir parçasını ya da bir organını göstermesidir. Parmak, dil, göz gibi sözcükler bir bütünü ifade ederken kullanılınca yan anlam kazanır. Yan anlamda öge sayısı değişmiş değildir; gösterilen bölüm değişmiştir.

Gizli anlam, bağlamla belirir ve cümleden çıkarılamaz. Sözcük cümlede başka bir sözcükle birlikte kullanıldığında temel anlamından uzaklaşır; bu uzaklaşma ancak cümle okunduğunda fark edilebilir.

Ayrık anlam taşıyan sözcükler birden çok anlama gelir. Bu durumda anlamlar arasındaki ilişki zayıftır; biri diğerinden türemiş değildir. Aynı sözcüğün her anlamı bir cümlede bir kez geçebilir.

Anlam Çeşitleri Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, anlam çeşitlerini ayırt edici ölçütlerine göre karşılaştırır. Soruda verilen sözcüğün hangi satırdaki ölçüte uyduğu bulunursa doğru seçenek de bulunmuş olur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Sözcüğü cümleden çıkar. Sözcüğün yalnız kendisine bakarak anlamını bulmaya çalışma; önce cümledeki yerini ve komşularını gör.

Adım 2 — Temel anlamı yaz. Sözcüğün en yaygın anlamını ilk adımda not et. Bu anlam yanlışsa cümle de anlamsızlaşır.

Adım 3 — Sapmayı ölç. Cümlenin anlamı temel anlamı taşıyorsa sapma yoktur. Sapma varsa yan, terim, gizli ya da ayrık anlam başlıklarından biri aranır.

Adım 4 — Ölçütle eşleştir. Sapmanın biçimine göre doğru anlam çeşidini seç ve gerekçeni bir cümleyle yaz. Birden çok seçenek çekici görünüyorsa ayırt edici ölçütü yeniden oku.

Sık Yapılan Hatalar

Anlam sorularında kayıp genellikle anlam çeşidinin yanlış seçilmesinden doğar; çözüm yolu cümleyi bütün olarak okumaktan geçer.

• Terim anlamı yan anlam sanmak: Terim anlam bir bilim dalına özgüdür; yan anlam ise bir bütünden parçaya geçiştir. Kök sözcüğü hem parça gösterir hem de bilimsel anlam taşır.
• Gizli anlamı ayrık anlam sanmak: Gizli anlam cümleden ayrı düşünülemez; ayrık anlam ise birbirinden türemeyen birden çok anlamdır.
• Eş anlamlı ile yakın anlamlıları karıştırmak: Eş anlamlılar birbirinin yerine kullanılabilir; yakın anlamlılar değiştirildiğinde cümlenin anlamı değişebilir.
• Zıt anlamlıları heceleyerek bulmaya çalışmak: Zıt anlam, karşıt anlama gelmektir; heceleme yöntemi yalnız kökü aynı olan sözcüklerde işe yarar ve zıt anlam için ölçüt değildir.
• Soyut sözcükleri somut saymak: Güzel, doğru, cesaret gibi sözcükler duyu organlarıyla algılanmaz; soyut sözcüktür.
• Cümleyi parçalayıp anlam bozukluğunu görmemek: Bir cümlenin anlamı, ögelerinin anlamından ve ilişkisinden doğar. Parçalara ayırınca bozukluk görünmez hâle gelir.

Özet

Anlam çeşidi, sözcüğün temel anlamından ne kadar uzaklaşıldığına göre belirlenir. Gerçek anlam sözcüğün en yaygın anlamıdır. Terim anlam bir bilim dalına özgüdür; aynı sözcük gündelik dilde başka anlam taşıyabilir. Yan anlam, bütünün bir parçasını göstermedir. Gizli anlam bağlamla belirir ve cümleden ayrı düşünülemez. Ayrık anlam, birbirinden türemeyen birden çok anlama gelmedir. Eş anlamlı sözcükler birbirinin yerine kullanılabilir; zıt anlamlılar ise karşıtlık bildirir. Soyut sözcükler duyu organlarıyla algılanmaz. Cümleler arasındaki anlam ilişkilerinde neden-sonuç ve amaç-sonuç ayrımı yapılır.

Kendi kendine dene: Önce anlam çeşitlerini adıyla yaz ve her birine ikişer örnek ver. Ardından yazdığın örneklerden dört tanesini seç ve cümle içinde kullanarak anlam çeşidinin neden o olduğunu açıkla. Son olarak beş cümle kurup aralarındaki anlam ilişkisini neden-sonuç ya da amaç-sonuç olarak belirle ve gerekçeni yaz.

Ne Öğreneceğiz

Sözcüklerin taşıdığı gerçek, terim, yan, gizli ve ayrık anlamlar, eş anlamlı ve zıt anlamlı sözcükler, soyut ve somut sözcükler ile cümleler arasında kurulan anlam ilişkileri. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sözcüklerin taşıdığı anlam çeşitlerini adıyla sayar ve tanır.
• Gerçek anlam ile terim anlam arasındaki farkı örneklerle gösterir.
• Yan anlamlı sözcükleri cümleden tespit eder ve açıklar.
• Gizli anlamın nasıl oluştuğunu cümle bağlamı üzerinden açıklar.
• Ayrık anlam taşıyan sözcükleri cümlelerdeki kullanımına göre ayırır.
• Eş anlamlı ve zıt anlamlı sözcükleri doğru eşleştirir.
• Cümleler arasındaki anlam ilişkilerini neden-sonuç ve amaç-sonuç ölçütüyle bulur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir sözcüğün gerçek anlamı nasıl bulunur?

1. Sözcüğün en yaygın kullanımı düşünülür.
2. Sözlükteki ilk anlam karşılaştırılır.
3. En yaygın anlam gerçek anlam kabul edilir.

Sonuç/cevap: En yaygın ve temel anlamı

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Soyut sözcük nasıl tanınır?

1. Sözcüğün gösterdiği varlık düşünülür.
2. Duyu organlarıyla algılanıp algılanmadığına bakılır.
3. Algılanmayan varlıklar soyuttur.

Sonuç/cevap: Duyu organlarıyla algılanamaması

Kendini Dene

Soru: Anlam çeşitlerini tanımlayarak her birine üçer örnek veriniz. Örnekleri seçerken uyguladığınız ayırt edici ölçütü de yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş anlam çeşidi tanımlanır (10 puan). Her çeşit için üçer örnek verilir (9 puan). Örneklerin çeşide uygunluğu gerekçelendirilir (6 puan). Toplam 25 puan.