Ses Değeri, Hece Değeri ve Ünsüz Uyumu

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda önce Türkçe alfabesinde kaç harf bulunduğunu, bu harflerin kaçının ünlü ve kaçının ünsüz olduğunu öğreneceğiz. Ardından ünsüzleri sert, yumuşak ve ne sert ne yumuşak olan ünsüzler diye üç grupta inceleyeceğiz. Ses değeri ile hece değeri kavramlarını karşılaştıracak, aynı harfin neden farklı sözcüklerde farklı ses verebildiğini açıklayacağız. Öğrendiklerimiz, sonraki konuda anlatılacak ünsüz olaylarının temelini oluşturur.

Türkçe Alfabesinde Kaç Harf Vardır?

Türkçe alfabesinde 29 harf vardır. Bu harflerin 8'i ünlü, kalan 21'i ünsüzdür. Ünlüler şunlardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Yirmi bir ünsüzün tamamı şudur: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Ünsüzler tek başına hece oluşturmaz; mutlaka bir ünlüye bağlanırlar. Ayrıca bir hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter. Bu iki bilgi birbirini tamamlar: sözcükte ünlüden sonra gelen ünsüzler, sözcüğün son harfi olsalar bile kendi başlarına okunamaz. Sekiz ünlü ile yirmi bir ünsüzün toplamı yirmi dokuzdur; yani alfabenin bütün harfleri bu iki listede yer alır.

Düz, Yuvarlak, Tam ve Yarım Ünlüler

Ünlüler iki farklı ölçütle sınıflandırılır. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler ise o, ö, u, ü'dür. Bu ayrımda bakılan, ünlünün dudaklara göre biçimidir. Aynı sekiz ünlü bir de ses bütünlüğüne göre ele alınır: tam ünlüler a, ı, o, u; yarım ünlüler ise e, i, ö, ü'dür. Yarım ünlüler, kendilerinden sonra gelen dudak ünsüzüyle birleşerek bir bütün ses oluşturur. İki sınıflandırma da aynı sekiz harfi verir; değişen yalnızca bakış açısıdır.

Ünsüzlerin Üçlü Ayrımı

Yirmi bir ünsüz üç gruba ayrılır. Sert ünsüzler yedi tanedir: ç, f, h, k, p, s, t. Yumuşak ünsüzler yedi tanedir: b, c, d, g, ğ, v, z. Ne sert ne yumuşak olan ünsüzler yedi tanedir: j, l, m, n, r, ş, y. Üç grubun toplamı yirmi bir eder; yani listede eksik ya da fazla harf yoktur.

Bu ayrım sözcük köklerinde geçerlidir. Sert ünsüzlerin yumuşak karşılıkları vardır: t ile d, k ile ğ, p ile b, ç ile c, s ile z, f ile v. Bu karşılıklar rastgele bir benzerlik değildir; sert ünsüzün yumuşak karşılığı denildiğinde o harf çiftleri kastedilir. Öğrenci bir sözcüğün kökünü bulduğunda, kökteki harfin bu altı çiftten hangisine ait olduğunu denetlemesi gerekir.

• Sert ünsüzler (7 harf): ç, f, h, k, p, s, t.
• Yumuşak ünsüzler (7 harf): b, c, d, g, ğ, v, z.
• Ne sert ne yumuşak ünsüzler (7 harf): j, l, m, n, r, ş, y.

Basit Örnek

En sade uygulama harf sayımıdır. Kâğıda önce sekiz ünlü yazılır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Sonra yirmi bir ünsüz yazılır. İki liste birlikte yirmi dokuz harfi verir. Bu sayımı yaparken bir kural unutulmamalıdır: ünsüz listesine geçilen satırlarda ünsüzler tek başına yazılır, hece hâlinde yazılmaz. Çünkü ünsüz tek başına hece oluşturamaz.

Günlük hayattan bir uygulama daha düşünülebilir. Bir öğrenci kâğıda sert ünsüzlerin listesini yazar, sonra her harfin yumuşak karşılığını yanına eklemek ister. ç ile c, k ile ğ, p ile b, s ile z, f ile v, t ile d yazdığında yedi sert ünsüzün altısının karşılığını bulmuş olur. Kalan sert ünsüz h'dir; h'nin yumuşak karşılığı yoktur, çünkü altı çift dışında başka karşılık bulunmamaktadır.

İleri Örnek

Ses değeri ile hece değerinin farkı şöyle açıklanır: Harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı sese ses değeri denir. Harfin hece içinde yer aldığı sıraya göre aldığı değere ise hece değeri denir. Aynı k harfi tek başına okunduğunda bir ses değeri verir; fakat kısa bir hecenin başında, uzun bir hecenin sonunda yer aldığında bulunduğu sıraya göre hece değeri kazanır. Bu yüzden aynı harf farklı sözcüklerde farklı sesler verebilir.

Sert ve yumuşak ayrımının sözcükte nasıl kullanıldığını görmek için kökü incelemek gerekir. Kökte sert ünsüz varsa onun yumuşak karşılığına geçiş yapılabilir; bu geçiş ek geldiğinde ya da sözcüğün kendi içindeki iki ünsüz yan yana geldiğinde gerçekleşir. Bu nedenle öğrenci önce sözcüğün kökünü ayırır, sonra harflerin sert mi yumuşak mı olduğuna bakar. Bu iki adım atlanırsa yapılan inceleme eksik kalır.

Özgün örnek dize: Dört ünlü düzdür: a, e, ı, i; dört ünlü yuvarlaktır: o, ö, u, ü. Kalan yirmi bir ünsüz üç gruba bölünür: sert, yumuşak ve arada duran. Bu üç grubun toplamı yirmi bir olduğu için alfabenin tamamı bu üç listeyle sayılabilir.

Özgün örnek paragraf: Sınıftaki öğrenciler harfleri üç kutuya ayırdılar. Birinci kutuya sert ünsüzler, ikinci kutuya yumuşak ünsüzler, üçüncü kutuya ne sert ne yumuşak olan ünsüzler konuldu. Kutuları sayan öğretmen her kutunun yedi harf aldığını gördü. Sonra öğrenciler, örneğin kısa bir hecede gördükleri harfin oradan okunduğunda ne ses çıkardığını, hece okunduğunda ise harfin neden başka bir değer aldığını karşılaştırdılar. Böylece ses değeri ile hece değeri arasındaki ayrım gözle görülür hâle geldi.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Yirmi bir ünsüzün yedisinin sert, yedisinin yumuşak, geri kalan yedisinin de ne sert ne yumuşak olduğu söylenir. Doğru: Bu sayım doğrudur; ancak karıştırılan nokta, grupların içeriğinin ezberden değil listeden kontrol edilmesidir. Üçüncü grupta j, l, m, n, r, ş, y bulunur.
• Yanlış: Ünsüzler tek başına hece oluşturabilir, yalnızca yazılırken eksik kalır. Doğru: Ünsüzler tek başına hece oluşturmaz; mutlaka bir ünlüye bağlanırlar.
• Yanlış: Sert ünsüz ile yumuşak ünsüz ayrımı yalnızca okuma sesine aittir, yazılışla ilgisi yoktur. Doğru: Bu ayrım sözcük köklerinde geçerlidir; sert ünsüzlerin yumuşak karşılıkları yazımda da görünür.
• Yanlış: Ses değeri ile hece değeri aynı şeydir, ikisi de harfin verdiği sestir. Doğru: Ses değeri harfin yalnız kendisinden okunduğundaki sesidir; hece değeri ise harfin hece içindeki sırasına göre aldığı değerdir.
• Yanlış: Yarım ünlü, eksik anlamı ölçülen ünlüdür ve tam ünlüyle birlikte kullanılmaz. Doğru: Yarım ünlüler e, i, ö, ü'dür ve kendilerinden sonra gelen dudak ünsüzüyle birleşerek bir bütün ses oluşturur.
• Yanlış: Türkçe alfabede yirmi dokuz harf vardır ama bunların on biri ünsüzdür. Doğru: Yirmi dokuz harfin sekizi ünlü, yirmi biri ünsüzdür.

Özet

Türkçe alfabesinde 29 harf vardır. Bunların 8'i ünlü, 21'i ünsüzdür. Ünsüzler tek başına hece oluşturmaz, mutlaka ünlüye bağlanırlar. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Tam ünlüler a, ı, o, u; yarım ünlüler e, i, ö, ü'dür. Ünsüzler üç gruba ayrılır: sert olanlar ç, f, h, k, p, s, t; yumuşak olanlar b, c, d, g, ğ, v, z; ne sert ne yumuşak olanlar j, l, m, n, r, ş, y. Bu ayrım sözcük köklerinde geçerlidir ve sert ünsüzlerin yumuşak karşılıkları vardır: t-d, k-ğ, p-b, ç-c, s-z, f-v. Harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı sese ses değeri, hece içindeki sırasına göre aldığı değere ise hece değeri denir. Aynı harf farklı sözcüklerde farklı sesler verebilir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sekiz ünlü ile yirmi bir ünsüzün toplamı yirmi dokuzdur; alfabe bu iki listeden oluşur.
• Sert, yumuşak ve ne sert ne yumuşak gruplarının üçü de yedişer ünsüz içerir.
• Sert ünsüzler ile yumuşak ünsüzlerin karşılıkları, sözcük köklerinde geçerli bir ayrımdır.
• Aynı harf farklı sözcüklerde farklı ses verebilir; bu yüzden harfi tek başına okumak yeterli değildir.
• Hece değeri, harfin hece içindeki sırasıyla ilgili olduğundan önce hece bulunmalıdır.
• Ünsüz grubu belirlenirken önce ünsüzün ünsüz olduğu, sonra sert mi yumuşak mı olduğu denetlenmelidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Harf Sayımı Yapma konusunun adımları:

1. Adım 1: Ünlü listesine bakılır; a, e, ı, i, o, ö, u, ü olmak üzere sekiz harf vardır.
2. Adım 2: Ünsüz listesi tamamlanır; b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z olmak üzere yirmi bir harf sayılır.
3. Adım 3: İki grup toplanır: 8 + 21 = 29. Bu, alfabenin toplam harf sayısına eşittir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Türkçe alfabesindeki 29 harfi üç ünsüz grubuna ayırarak kâğıda yaz ve hangi gruba kaç harf yazdığını belirt.

Örnek cevap: Çalışma: Kâğıda üç sütun açıldı. Birinci sütuna ç, f, h, k, p, s, t yazıldı ve başına sert ünsüzler denildi. İkinci sütuna b, c, d, g, ğ, v, z yazıldı ve başına yumuşak ünsüzler denildi. Üçüncü sütuna j, l, m, n, r, ş, y yazıldı ve başına ne sert ne yumuşak ünsüzler denildi. Sonra altı ünsüzün sayıldığı görüldü, yani üç grubun da yedişer harf içerdiği ve toplamın yirmi bir olduğu belirtildi. Puanlama anahtarı: üç grubun adı doğru yazılmış (4 puan), grup başına yedi harfin tamamı doğru yazılmış (4 grup x 3 puan), toplamın yirmi bir olduğu belirtilmiş (2 puan), yazı düzeni okunaklı ve harfler tek tek doğru yazılmış (2 puan).