Ünsüz Olayları ve Anlam İlişkisi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda ünsüzlerle ilgili üç olayı tanıyacağız: ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması. Ayrıca harf ya da ünlü değiştiği için anlamı değişen sözcük çiftlerini inceleyeceğiz. Öğrendiklerimiz, yazım yanlışlarının nereden geldiğini açıklamamızı sağlar.

Ünsüz Yumuşaması: Ekle Uyum

Ünsüz yumuşaması şudur: Bir sözcüğün kökündeki ünsüzün, kendisinden sonra gelen ekin başındaki ünsüze uyması sonucu yazımın değişmesidir. Burada iki öge vardır: kökün son ünsüzü ve ekin başındaki ünsüz. Eğer kök ünsüz k, g ya da h ile bitiyorsa ve kendisinden sonra ünlüyle başlayan ek geliyorsa o ünsüz ğ olur.

Bu olayın kesin örnekleri şunlardır: çocuk sözcüğü çocuğum biçimine gelir; bıçak, bıçağım olur; küçük, küçüğüm olur; sıcak, sıcağım olur; kızak, kızağım olur; toprak, toprağı olur; tutak, tutağı olur; yoğun, yoğunu olur. Ağaç sözcüğünde ise ç ünsüzü c'ye dönüşür ve ağacım yazılır.

p ünsüzü için ayrı bir kural vardır: Ünlüyle başlayan ek geldiğinde p ünsüzü b olur. Bu yüzden kitap sözcüğü kitabı biçimine gelir; hesap sözcüğü hesabı biçimine gelir. Bu olayın sonucu şudur: kökün son ünsüzü ile ekin başındaki ünsüz uyumlu hâle gelir.

Ünsüz Benzeşmesi: Sözcüğün İçinde

Ünsüz benzeşmesi şudur: Sözcüğün kendi içinde yan yana gelen ünsüzlerden birinin, kendisinden sonraki ünsüze uymasıdır. Bu olayda ek söz konusu değildir. Benzeşmede çoğunlukla g ünsüzü ğ olur.

Kesin örnekler şunlardır: ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, beğendik, yağmur, uğur, soğuk, doğru, boğaz, dağ, ağız, oğuz, yağış, sağır. Bu sözcüklerde g ünsüzü, kendisinden sonraki ünsüze uymuştur. Ağaç sözcüğünde g, ç'ye uyup c olmuştur; dağ sözcüğündeki g ise sözcüğün son harfidir ve kendisinden sonra ünsüz gelmemiştir.

Ünsüz Kaynaştırması: Tek Ünsüze Birleşme

Ünsüz kaynaştırması şudur: İki ünsüzün birleşip tek ünsüz hâline gelmesidir. Bu olayda, benzeşmede olduğu gibi ikinci ünsüz korunmaz; iki harf yerine bir harf kalır. Kırk sözcüğü bu olayın örneğidir; eski biçimi kırk iken biçimindeydi ve iki ünsüz birleşti. Altı sözcüğü ağdı biçimine dönüşmüştür. Altın sözcüğü ise ağdın olmuştur; çünkü l ünsüzü, kendisinden sonraki t ya da d'ye uymuştur.

Üç Olayı Ayırt Etme

Üç olayın ayırt edilmesi oldukça kolaydır. Yumuşamada mutlaka bir ek vardır ve uyum kökün son ünsüzüyle ekin başındaki ünsüz arasında kurulur. Benzeşmede ek yoktur; uyum sözcüğün kendi içindeki iki ünsüz arasındadır. Kaynaştırmada ise iki ünsüz ortadan kalkar, yerine tek ünsüz kalır.

• Yumuşama: çocuk - çocuğum. Burada çocuk kökü ile çocuğum biçimi arasındaki fark ekten gelir.
• Benzeşme: ağaç - ağacım. Burada ağaç ile ağacım farkı ekten değil, sözcüğün kendi içinden gelir.
• Kaynaştırma: altın - ağdın. Burada l ünsüzü t ile birleşip d ünsüzünü oluşturmuştur; ikinci ünsüz ortadan kalkmıştır.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir örnek şudur: Bir çocuk eve geldiğinde «Anne, ben açğdım» der. Yazarken ç harfini yazmaz, g harfiyle devam eder. Ders kitabında da aç- kökünün son ünsüzü ç, aç-ğ-dım biçiminde eklenmiş sözcüğün başındaki ünsüz g'dir. Kökün son ünsüzü olan ç, ekin başındaki ünsüze uymuştur. Bu, ünsüz yumuşamasının günlük hayattaki en tanıdık örneğidir.

Benzer bir örnek de p ünsüzüyle verilebilir: Çocuk «kitabımı» der ve kitap kökünün sonundaki p harfini b'ye çevirir. Hesap sözcüğünde de aynı olay görülür: hesabım, hesabını. Burada kök ünsüz p, ekin başındaki ünsüze uymuştur.

İleri Örnek

Değişen harfin değiştirdiği anlam ise başka bir başlıktır. Bazı sözcüklerde harf ya da ünlü değiştiği için anlamlar da değişir. Değerli kıymetli, yani kalite bakımından anlamına gelir; varlıklı ise zengin ve çok malı olan anlamındadır. Ten deri demektir; tin ise bir metaldir ve ünlüsü başkadır. Ak hem su hem beyaz anlamına gelir; aynı biçimde yazıldığı için eş seslidir. Yaz hem bir mevsim hem de yazmak fiilidir. Kök ise bitkinin toprak altındaki bölümü olabileceği gibi matematikte çarpan anlamına da gelir.

Bu örneklerin ortak özelliği şudur: Harf ya da ünlü değiştiği için sözcüklerin anlamları da değişmiştir. Bu yüzden öğrenci, anlamı değiştiren harfi bulduğunda bunun bir yazım yanlışı değil, iki ayrı sözcük olduğunu bilmelidir.

Özgün örnek dize: Ağacın gövdesinde g sesi vardır, ağacım sözcüğünde c sesi belirir. Bu değişim ekten değil, sözcüğün kendi içinden gelir; benzeşme böyle bir çalışır.

Özgün örnek paragraf: Öğretmen tahtaya üç sütun çizdi ve sütun başlarına yumuşama, benzeşme, kaynaştırma yazdı. Yumuşama sütununa çocuk - çocuğum, benzeşme sütununa ağaç - ağacım, kaynaştırma sütununa altın - ağdın yazdı. Sonra öğrencilerden her sütunun ayırt edici özelliğini tek cümleyle söylemesini istedi. Öğrenciler yumuşamada ekin, benzeşmede sözcüğün kendi içi, kaynaştırmada ise iki harfin birleşmesi bulunduğunu belirtti.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Ünsüz yumuşaması, sözcüğün kendi içindeki iki ünsüzün birbirine uymasıdır. Doğru: Ünsüz yumuşaması kökteki ünsüzün, kendisinden sonra gelen ekin başındaki ünsüze uymasıdır; sözcüğün içinde değil, kök ile ek arasında gerçekleşir.
• Yanlış: Ünsüz benzeşmesinde ek söz konusudur. Doğru: Ünsüz benzeşmesinde ek söz konusu değildir; uyum sözcüğün kendi içindeki ünsüzler arasında kurulur.
• Yanlış: Ünsüz kaynaştırmasında ikinci ünsüz korunur, yalnızca ilk ünsüz değişir. Doğru: Ünsüz kaynaştırmasında iki ünsüz birleşip tek ünsüz hâline gelir.
• Yanlış: k, g, h ile biten köklerin ünsüzü her zaman değişir. Doğru: Kök ünsüz k, g, h ile bitiyorsa ve kendisinden sonra ünlüyle başlayan ek geldiğinde o ünsüz ğ olur; başka durumlarda bu değişim gerçekleşmez.
• Yanlış: değerli ile varlıklı aynı anlamdadır, aralarında fark yoktur. Doğru: Değerli kıymetli anlamına gelir; varlıklı ise zengin ve çok malı olan anlamındadır. Harf ya da ünlü değiştiği için anlamları da değişmiştir.
• Yanlış: ten ile tin aynı harflerden oluştuğu için aynı sözcüktür. Doğru: Ten deri, tin ise bir metaldir; ünlüsü farklı olduğu için anlamları da farklıdır.

Özet

Ünsüz yumuşaması, sözcüğün kökündeki ünsüzün kendisinden sonra gelen ekin başındaki ünsüze uyması sonucu yazımın değişmesidir. Kök ünsüz k, g, h ile bitiyorsa ünlüyle başlayan ek geldiğinde o ünsüz ğ olur: çocuk - çocuğum, bıçak - bıçağım, küçük - küçüğüm, sıcak - sıcağım, kızak - kızağım, toprak - toprağı, tutak - tutağı, yoğun - yoğunu. Ağaçta ç, c olur. p ünsüzü ise b'ye dönüşür: kitap - kitabı, hesap - hesabı. Sonuç, kökün son ünsüzü ile ekin başındaki ünsüzün uyumlu hâle gelmesidir. Ünsüz benzeşmesi sözcüğün kendi içinde olur ve çoğunlukla g, ğ olur: ağaç, oğlak, çığlık, sağlık, beğendik, yağmur, uğur, soğuk, doğru, boğaz, dağ, ağız, oğuz, yağış, sağır. Ünsüz kaynaştırması iki ünsüzün tek ünsüze birleşmesidir: kırk, altının ağdı olması ve altının ağdın biçimine gelmesi bu kurala örnektir. Değerli ve varlıklı, ten ve tin gibi çiftlerde harf ya da ünlü değiştiği için anlam da değişir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Yumuşamada iki öge vardır: kökün son ünsüzü ve ekin başındaki ünsüz.
• Benzeşme ile yumuşamayı ayıran tek ölçüt ek bulunup bulunmamasıdır.
• Kaynaştırmada iki ünsüzün ikisi de korunmaz; yerine tek ünsüz kalır.
• p ünsüzünün yumuşaması b'ye gider ve bu, k, g, h örneğinden ayrı bir kuraldır.
• Üç olay da yazımın değişmesini açıklar; anlam değişikliği ise farklı bir başlıktır.
• değerli ile varlıklı, ten ile tin gibi çiftler ayrı sözcüklerdir; bunlar yazım yanlışı değildir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Ünsüz Yumuşamasını Tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: Her çiftte ilk sözcüğün kökü bulunur: sıcak, taş, el, kız.
2. Adım 2: Kökün son ünsüzü ile ikinci biçimin başındaki ünsüz karşılaştırılır.
3. Adım 3: sıcağım biçiminde k ünsüzü ğ olmuştur; diğer çiftlerde kökün son ünsüzü değişmemiştir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını üç örnek sözcük üzerinde karşılaştırmalı olarak açıkla.

Örnek cevap: Çalışma: Üç sözcük seçildi: çocuk, ağaç ve altın. Çocuk sözcüğünde kökün son ünsüzü ç, ekli biçimde çocuğum'da ise baştaki ünsüz g'dir; kök ünsüzün ek başındaki ünsüze uyduğu için ğ olduğu görüldü. Ağaç sözcüğünde ek yoktur; g ünsüzü kendi içindeki ç ünsüzüne uymuştur, bu benzeşmedir. Altın sözcüğünde l ünsüzü kendi sonraki t ünsüzüyle birleşip tek ünsüz oluşturmuştur, bu kaynaştırmadır. Puanlama anahtarı: üç olayın adı ve kısa tanımı birlikte verilmiş (6 puan), çocuk örneği yumuşama olarak doğru açıklanmış (6 puan), ağaç örneği benzeşme olarak doğru açıklanmış (6 puan), altın örneği kaynaştırma olarak doğru açıklanmış (6 puan), hangi iki ögenin karşılaştırıldığı yazılmış (3 puan), yazım temiz (2 puan).