Metin Türleri ve Yazım-Noktalama

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda önce metin türlerini ve metinlerin yapısını inceleyeceğiz. Metin türlerini ayıran ölçütün yazarın amacı olduğunu öğreneceğiz. Sonra büyük harf kurallarını, düzeltme işaretlerini ve sık yazım yanlışlarını ele alacağız. Yazım kuralları, bir yazının anlaşılması için olduğu kadar düzgün görünmesi için de gereklidir.

Metin Türleri

Metin türleri iki ana başlıkta incelenir. Yazı türü (özgün yazı, edebî metin) başlığında roman, hikâye, şiir, tiyatro, masal, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografi yer alır. Yazı türü (kamu yazısı, iş mektupları) başlığında ise dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, gazete haberi, ilan, afiş, broşür, rapor, tutanak ve özgeçmiş sayılır.

Metin türlerini ayırmada ölçüt yazarın amacıdır: bilgi vermek, eğlendirmek, ikna etmek, düşündürmek ya da harekete geçirmek. Yazarın amacına bakılmadan yalnızca biçime bakmak, yanlış tür belirtmeye yol açar. Her metnin amaç, konu, dil ve yapı olmak üzere dört boyutu vardır.

Metin Yapısı

Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve bir paragraf tek bir düşünceyi geliştirir. Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özüdür.

Bir paragrafta aranan dört ölçüt vardır: tutarlılık yani bağlama uygunluk, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü. Bu dört ölçüt birlikte paragrafın sağlamlığını oluşturur.

Büyük Harf Yazımı

Büyük harf üç temel durumda kullanılır. Cümle başı: Her cümlenin ilk harfi büyüktür. Özel adlar: Kişi, yer, kurum ve eser adları büyük harfle başlar; ancak denize bakan yer adları bu kuralın dışındadır. Varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar. Ayrıca sıfatlaşmış özel adlar da büyük harfle başlar.

Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır: Ankara'da, İstanbul'da. Yani büyük harf kuralı burada uygulanmaz; çünkü bu yer adları özel ad sayılmaz.

Düzeltme İşaretleri

Düzeltme işaretlerinin her birinin belirli bir görevi vardır. Virgül eş görevli sözcük öbeklerini ayırır, sıralı cümleleri ayırır, bağlaçtan önce ya da sonra gelen öbekleri ayırır ve hitaplardan sonra gelir. Nokta cümleyi bitirir; sıralı cümlelerde de nokta kullanılabilir. Üç nokta anlatımın devam edeceğini belirtir ve bir cümleyi yarım bırakır. Noktalı virgül cümle içinde birbirine bağlı iki cümlecik arasında kullanılır.

İki nokta kendisinden sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir. Tırnak bir sözcüğe verilen özel anlamı, alıntıyı ya da konuşmayı belirtir. Virgül artı ki yapısı Öyle ki, Görüyor ki gibi kullanımlarda görülür. Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır: %25.

Sık Yazım Yanlışları

Bir kümeyi her zaman ayrı yazan sözcükler vardır: her şey, hiç kimse, birazdan, birçoğu, hemen, kendi, öbür, pekçok. Buna karşılık bazı sözcükler bitişik yazılır: hiçbir, birağı, kaynatmak, kısmet, kaygısız, kıskaç, ulaşmak, yatayken, muhatap, nezaket.

Bu iki liste birbirinin karşıtıdır; bu yüzden bir sözcüğün yazımını öğrenirken hangi kümeye ait olduğunu bilmek gerekir. Yanlış kümeye yerleştirilen bir sözcük, cümlenin anlamını değiştirebilir.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir uygulama şöyle verilebilir: Bir öğrenci ödevini yazarken cümlesinin başındaki sözcüğü büyük harfle yazar ve cümlenin sonuna nokta koyar. Cümlesinde birden çok öbek varsa öbekleri virgülle ayırır. Sıralı anlatım yapıyorsa iki nokta kullanır. Aynı öğrenci ödevinde hiç kimse kullanır; bu sözcük iki sözcük hâlinde yazılır.

Bir başka uygulama da metin türleriyle ilgilidir. Öğrenci bir afiş hazırlarkce yazarın amacının harekete geçirmek olduğunu düşünür; bu yüzden metni kamu yazısı başlığında değerlendirir. Buna karşılık bir masal okurken yazarın amacının eğlendirmek olduğunu görür ve metni özgün yazı başlığına alır.

İleri Örnek

İleri düzeyde zorluk, noktalama işaretlerinin işlevlerini karşılaştırmaktır. Virgül eş görevli öbekleri ayırırken üç nokta anlatımın devam edeceğini belirtir. İki nokta kendisinden sonra örnek ya da açıklama getirdiğinde kullanılır. Tırnak ise konuşmayı ya da özel anlamı belirtir. Bu işaretlerin görevleri birbirine karışsa bile her birinin tek ve belirli bir işlevi vardır.

Büyük harf konusunda ince bir ayrım vardır. Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır; Ankara'da ve İstanbul'da örneklerinde olduğu gibi. Buna karşılık varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar. Bu iki kural karıştırıldığında yer adları gereğinden büyük harfle yazılabilir.

Metin yapısı bakımından da bir ayrım vardır. Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir ve bu düşüncenin özü genellikle başlıktan sonra gelen ilk cümledir. Tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü bir arada sağlanmadığında paragraf dağılır ve düşünce kaybolur.

Özgün örnek dize: Nokta cümleyi bitirir, üç nokta yarım bırakır; iki nokta sonrası örnek, açıklama, sıralama bekler. Tırnak konuşmayı alır, virgül eş görevi ayırır.

Özgün örnek paragraf: Sınıf panosuna asılmak üzere kısa bir duyuru hazırlandı. Duyurunun ilk cümlesinde niçin yazıldığı açıklandı. Ortada etkinliğin adı, yeri ve saati sıralandı. Sonda katılımcılardan istenen iş yazıldı. Yazıcı, cümlelerin her birini nokta ile bitirdi, eş görevli öbekleri virgülle ayırdı ve son bölümde iki nokta kullandı. Öğretmen duyuruyu okuduktan sonra metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutlarını ayrı ayrı sordu ve öğrenciler bu dört başlığı örneklerle açıkladı.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Bütün yer adları büyük harfle başlar. Doğru: Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır; Ankara'da, İstanbul'da örneklerinde olduğu gibi.
• Yanlış: Virgül yalnızca cümleyi bitirir. Doğru: Cümleyi bitiren işaret noktadır. Virgül eş görevli öbekleri ayırır, sıralı cümleleri ayırır ve hitaplardan sonra gelir.
• Yanlış: İki nokta kendisinden sonra hiçbir zaman örnek gelmez. Doğru: İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir.
• Yanlış: Yüzde işareti sayıdan önce yazılır. Doğru: Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır: %25.
• Yanlış: Her şey ve hiçbir aynı biçimde yazılır. Doğru: Her şey her zaman ayrı, hiçbir ise bitişik yazılır.
• Yanlış: Metin türleri yalnızca biçimine göre belirlenir. Doğru: Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır: bilgi vermek, eğlendirmek, ikna etmek, düşündürmek ya da harekete geçirmek.

Özet

Metin türleri iki başlıkta incelenir. Özgün yazı (edebî metin) türlerine roman, hikâye, şiir, tiyatro, masal, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografi; kamu yazısı (iş mektupları) türlerine dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, gazete haberi, ilan, afiş, broşür, rapor, tutanak ve özgeçmiş girer. Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır: bilgi vermek, eğlendirmek, ikna etmek, düşündürmek ya da harekete geçirmek. Her metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutları vardır. Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir; başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özüdür. Paragrafta tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır. Büyük harf cümle başında, özel adlarda ve sıfatlaşmış özel adlarda kullanılır; varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar. Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır. Virgül eş görevli öbekleri, sıralı cümleleri ayırır ve hitaplardan sonra gelir. Nokta cümleyi bitirir. Üç nokta anlatımın devam edeceğini belirtir. Noktalı virgül cümle içinde bağlı iki cümlecik arasında kullanılır. İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir. Tırnak özel anlamı, alıntıyı ya da konuşmayı belirtir. Her zaman ayrı yazılan sözcükler: her şey, hiç kimse, birazdan, birçoğu, hemen, kendi, öbür, pekçok. Bitişik yazılan sözcükler: hiçbir, birağı, kaynatmak, kısmet, kaygısız, kıskaç, ulaşmak, yatayken, muhatap, nezaket.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Metin türlerini ayıran ölçüt biçim değil, yazarın amacıdır.
• Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir; birden çok düşünce bir araya getirilirse dağılır.
• Özel ad olmayan yer adlarında büyük harf kuralı uygulanmaz.
• Virgül cümleyi bitirmez; onu bitiren işaret noktadır.
• Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır.
• Her zaman ayrı yazılan sözcüklerle bitişik yazılan sözcükler karıştırılmamalıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Metin Türünü Amaca Göre Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Metnin amacı okuru ikna etmektir.
2. Adım 2: İkna etme amacı, kamu yazısı başlığındaki metinlerle ilişkilidir.
3. Adım 3: Bu yüzden metin kamu yazısı (iş mektupları) başlığında değerlendirilir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen dört metni yazarın amacına göre özgün yazı ve kamu yazısı olarak iki kümeye ayır.

Örnek cevap: Çalışma: Kâğıda iki sütun açıldı ve başlıkları özgün yazı, kamu yazısı olarak yazıldı. Her metin için önce yazarın amacı soruldu; eğlendirme amacı taşıyanlar özgün yazı, harekete geçirme ya da ikna amacı taşıyanlar kamu yazısı sütununa yazıldı. Sonuçta yazarın amacının metin türünü belirleyen ölçüt olduğu yazıldı. Puanlama anahtarı: iki küme doğru adlandırılmış (4 puan), dört metin de doğru kümeye yerleştirilmiş (8 puan), her metin için amacı belirten gerekçe yazılmış (8 puan).