Anlatım Bozuklukları ve Düzeltme

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda anlatım bozukluğu ne demektir öğreneceğiz. Beş temel bozukluk türünü tanıyacağız: öge eksikliği, öge fazlalığı, anlam belirsizliği, mantık ve olay dengesizliği ile tutarsızlık. Sonra bu bozuklukları gidermek için beş adımlı bir düzeltme yöntemi kullanacağız. Bu yöntem, kendi yazdığınız cümleleri de kontrol etmenizi sağlar.

Anlatım Bozukluğu Nedir?

Anlatım bozukluğu, cümlenin ya da paragrafın düşüncesini doğru ve açık biçimde aktaramamasıdır. Bozukluk çeşitli nedenlerle oluşabilir: bir ögenin eksik kalması, aynı anlamın iki kez verilmesi, birden çok anlama gelebilmesi, olayların sıraya uymaması ya da ögelerin birbiriyle çelişmesi. Her bozukluk türünün kendine özgü bir belirtisi vardır.

Beş Temel Anlatım Bozukluğu

Öge eksikliği, cümlede özne ya da yüklem olmamasıdır. Bahçede çiçekler var cümlesinde yüklem eksiktir ve düzeltilmiş hâli Bahçede çiçekler açtı olur. Öge fazlalığı ise aynı anlamın iki kez verilmesidir. Ben o filmi yeniden baştan izledim cümlesinde yeniden ve baştan aynı anlamı verdiği için öge fazlalığı vardır.

Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir. Yarın toplantıdan sonra eve gidecek cümlesinde toplantıdan kaynaklık mı yoksa toplantıdan sonra zaman mı belirsiz kaldığı için anlam belirsizliği vardır. Mantık ve olay dengesizliği, olayların sıraya göre anlatılmamasıdır. Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı cümlesi olayların sırasıyla değil, mantıksız biçimde anlatıldığı için bozuktur.

Tutarsızlık ise anlamca birbiriyle çelişen ögelerin bir arada bulunmasıdır. Bütün öğrenciler sınıfa girmedi cümlesi tutarsızdır; çünkü cümle ya hepsinin girdiğini ya hiçbirinin girmediğini söylemektedir.

Beş Adımlı Düzeltme Yöntemi

Bozuk bir cümleyi düzeltmek için beş adımlı bir yol izlenir.

1. Birinci adım: Cümlenin yüklemini bulun.
2. İkinci adım: Özne ve nesne var mı kontrol edin.
3. Üçüncü adım: Aynı anlamın iki kez verilip verilmediğine bakın.
4. Dördüncü adım: Olayların sıra ve mantık sırasını kontrol edin.
5. Beşinci adım: Cümlenin yalnız bir anlam taşıyıp taşımadığını doğrulayın.

Basit Örnek

Günlük hayattan bir uygulama şöyle yapılabilir: Öğrenci Bahçede çiçekler var diye yazdığı cümlede önce yüklemi arar ve yüklem olmadığını görür. Bu, öge eksikliğidir. İkinci adımda özneyi kontrol eder; çiçekler sözcüğü özne olarak vardır. Üçüncü adımda anlam tekrarı olup olmadığına bakar; tekrar yoktur. Dördüncü adımda olay sırası doğrudur. Beşinci adımda cümlenin tek bir anlam taşımadığını anlar ve cümleyi Bahçede çiçekler açtı biçiminde düzeltir.

Başka bir örnek olarak Ben o filmi yeniden baştan izledim cümlesinde önce yüklem bulunur: izledim. Özne ben'dir ve nesne o filmdir. Üçüncü adımda yeniden ve baştan sözcüklerinin aynı anlamı iki kez verdiği görülür. Bu öge fazlalığıdır ve cümle Ben o filmi izledim biçiminde düzeltilir.

İleri Örnek

İleri düzeyde zorluk, anlam belirsizliği ile tutarsızlığı ayırt etmektir. Yarın toplantıdan sonra eve gidecek cümlesinde belirsizlik vardır; çünkü cümle birden çok anlama gelebilmektedir. Bu cümlede beşinci adım uygulanır ve cümlenin yalnız bir anlam taşımadığı görülür. Bütün öğrenciler sınıfa girmedi cümlesinde ise tutarsızlık vardır; çünkü cümlenin ögeleri birbiriyle çelişmektedir. Bu cümlede ikinci adımda özne ve nesne kontrol edildiğinde ikisi de vardır, ama birbirleriyle çelişen anlam taşıdıkları görülür.

Mantık ve olay dengesizliğinde ise olayların sırası denetlenir. Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı cümlesinde dördüncü adım uygulanır; sınava girmeden ders çalışmak olağan bir sıra değildir. Cümlenin doğru hâli Önce ders çalıştı, sonra sınava girdi olur.

Düzeltme yaparken bir kural daha işe yarar: Düzeltilen cümlede aynı anlam iki kez verilmemelidir. Bu yüzden dördüncü adımda sıra düzeltilse bile üçüncü adımdaki tekrar kontrolü yapılmadan cümle kabul edilmemelidir.

Özgün örnek dize: Öge eksikse cümle eksik kalır, fazlaysa anlam iki kez söylenir. Belirsizlikte çok yol vardır; tutarsızlıkta yol kendi kendine kapanır.

Özgün örnek paragraf: Öğretmen tahtaya beş sütun çizdi ve sütun başlarına öge eksikliği, öge fazlalığı, anlam belirsizliği, mantık ve olay dengesizliği, tutarsızlık yazdı. Altına beş bozuk cümle yazdı ve cümlelerin karşılık geldiği sütunu bulmalarını istedi. Sonra her cümle için düzeltme yönteminin beş adımını sırayla uygulamalarını söyledi. Öğrenciler yüklemi buldular, özne ve nesneyi kontrol ettiler, anlam tekrarına baktılar, olay sırasını denetlediler ve son adımda cümlenin tek anlam taşıyıp taşımadığını doğruladılar.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Öge eksikliği, cümlede nesne olmamasıdır. Doğru: Öge eksikliği, cümlede özne ya da yüklem olmamasıdır. Bahçede çiçekler var cümlesinde yüklem eksiktir.
• Yanlış: Öge fazlalığı, cümlede gereksiz sözcük bulunmasıdır. Doğru: Öge fazlalığı, aynı anlamın iki kez verilmesidir. Yeniden ve baştan aynı anlamı verdiği için örnekte öge fazlalığı vardır.
• Yanlış: Anlam belirsizliği yalnızca uzun cümlelerde olur. Doğru: Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir ve cümlenin uzunluğuyla ilgili değildir.
• Yanlış: Mantık ve olay dengesizliği, cümlede yazım yanlışı olduğunu gösterir. Doğru: Mantık ve olay dengesizliği, olayların sıraya göre anlatılmamasıdır ve yazımla ilgisi yoktur.
• Yanlış: Tutarsızlık ile anlam belirsizliği aynı şeydir. Doğru: Tutarsızlıkta ögeler anlamca birbiriyle çelişir; anlam belirsizliğinde ise cümle birden çok anlama gelebilir.
• Yanlış: Düzeltme yönteminde önce öge fazlalığına bakılır. Doğru: Yöntemin ilk adımı cümlenin yüklemini bulmaktır; sıralama bu şekildedir.

Özet

Anlatım bozukluğu, cümlenin düşüncesini doğru ve açık biçimde aktaramamasıdır. Temel anlatım bozuklukları beş tanedir. Öge eksikliği, cümlede özne ya da yüklem olmamasıdır; Bahçede çiçekler var cümlesinde yüklem eksiktir ve doğru hâli Bahçede çiçekler açtıdır. Öge fazlalığı, aynı anlamın iki kez verilmesidir; Ben o filmi yeniden baştan izledim cümlesinde yeniden ve baştan aynı anlamı verir. Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir; Yarın toplantıdan sonra eve gidecek cümlesi buna örnektir. Mantık ve olay dengesizliği, olayların sıraya göre anlatılmamasıdır; Önce sınava girdi, sonra ders çalıştı cümlesi mantıksız bir sıra gösterir. Tutarsızlık, anlamca birbiriyle çelişen ögelerin bir arada bulunmasıdır; Bütün öğrenciler sınıfa girmedi cümlesi hepsi girdi ya da hiçbiri girdi anlamına gelebildiği için tutarsızdır. Düzeltme yöntemi beş adımdan oluşur: cümlenin yüklemini bulmak, özne ve nesne var mı kontrol etmek, aynı anlam iki kez verilip verilmediğine bakmak, olayların sıra ve mantık sırasını kontrol etmek ve cümlenin yalnız bir anlam taşıyıp taşımadığını doğrulamak.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Anlatım bozukluklarının beş temel türü vardır ve her birinin belirtisi farklıdır.
• Öge eksikliği yalnızca özne ya da yüklem eksikliğiyle ilgilidir; nesne eksikliği bu başlıkta değerlendirilmez.
• Öge fazlalığı, gereksiz sözcük değil anlam tekrarıdır.
• Anlam belirsizliği ile tutarsızlık karıştırılmamalıdır.
• Düzeltme yönteminde adımlar sırayla izlenir; ilk adım yüklemi bulmaktır.
• Düzeltme sonunda cümlenin tek bir anlam taşıması doğrulanmalıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Öge Eksikliğini Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümlenin yüklemini arayalım; yargı bildiren bir sözcük bulunmamaktadır.
2. Adım 2: Özneyi kontrol edelim; çiçekler sözcüğü özne olarak vardır.
3. Adım 3: Eksik olan öge yüklemdir ve cümle öge eksikliği örneğidir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen beş bozuk cümlenin bozukluk türünü bul ve beş adımlı yöntemi uygulayarak düzelt.

Örnek cevap: Çalışma: Cümleler tek tek ele alındı. Her biri için önce yüklemin bulunduğu yazıldı; yüklemin bulunmadığı cümlede öge eksikliği sonucuna varıldı. İkinci adımda özne ve nesne kontrol edildi. Üçüncü adımda anlamın iki kez verilip verilmediği denetlendi ve aynı anlamı veren sözcükler altı çizildi. Dördüncü adımda olayların sırası kontrol edildi; sıra yanlış olan cümlede sıra değiştirildi. Beşinci adımda cümlenin tek anlam taşıyıp taşımadığı doğrulandı ve tutarsız cümle tek anlama bağlandı. Puanlama anahtarı: beş cümlenin de bozukluk türü doğru bulunmuş (10 puan), beş adımın sırayla uygulandığı görülmüş (8 puan), düzeltilmiş cümleler yazılmış (5 puan), gerekçeler belirtilmiş (2 puan).