Fiiller

Konu Anlatımı

Fiil Nedir?

İş, oluş ve hareket bildiren sözcüklere fiil denir: koşmak, yazmak, büyümek, gelmek. Fiiller cümlede yüklem olur ve cümlenin öznesiyle ilgili olan eylemi karşılar. Fiiller zaman eki, kişi eki ve kip eki alarak değişir; bu yüzden Türkçedeki en esnek sözcük türüdür.

Haber Kipleri

Bir eylemin zaman içinde ne zaman gerçekleştiğini bildiren kiplere haber kipleri denir. Türkçede dört haber kipi vardır ve her biri kendi ekiyle tanınır.

Geniş zaman genellikle alışkanlık ve genel doğruyu anlatır: su ısınır. Geçmiş zaman bitmiş olayı, şimdiki zaman devam edeni, gelecek zaman ise henüz olacak olanı bildirir.

Dilek Kipleri

İstek, dilek, gereklilik ve emir bildiren kiplere dilek kipleri denir. Bu kiplerde eylemin gerçekleşmesi konuşanın niyetine ya da bir kurala bağlıdır.

• İstek kipi: -ayım, -alım, -sın: geleyim, gidelim, gelsin.
• Gereklilik kipi: -malı, -meli: gelmeli, okumalı.
• Dileyiş-şart kipi: -sa, -se: gelse, olsa.
• Emir kipi: kök hâli: gel, yaz, otur.

Kişi Ekleri

Kişi eki, eylemi yapanı yani özneyi gösterir. Birinci tekil ben, ikinci tekil sen, üçüncü tekil o, birinci çoğul biz, ikinci çoğul siz, üçüncü çoğul onlar için ayrı ekler kullanılır. Aynı fiilin farklı kişi ekleri alarak nasıl değiştiği aşağıda görülmektedir.

gel-di-m, gel-di-n, gel-di, gel-di-k, gel-di-niz, gel-di-ler. Örneğin Yarın okula gideceğim cümlesinde gelecek zaman kipi ile birinci tekil kişi eki bir aradadır.

Sınav Odaklı Yöntem

Kip sorusunda fiilin sonundaki eke bakılır. -yor görürsen şimdiki, -dı görürsen geçmiş, -acak veya -ecek görürsen gelecek zaman vardır. Kişi sorusunda ise ekten hemen önceki ünsüze ve ek biçimine bakılır: -m birinci tekil, -n ikinci tekil, -k birinci çoğuldür.

Fiilin Geçişliliği Nesne ile Anlaşılır

Türkçede eylemin alıp etkilediği nesne varsa geçişli, yoksa geçişsiz fiil kullanılır: Kapıyı kapattı ile kapı kapandı arasındaki fark, nesnenin bulunup bulunmamasıyla ortaya çıkar.

Fiil gövdesi eklerle ayrıştırılır: oku-yor, gel-di, ver-ir biçiminde parçalara ayrıldığında kök ile ek görünür hâle gelir.

Metin üzerinde deneyin: Çocuklar parkta koşuşturdu cümlesinde eylemin yönü yoktur; oysa Çocuklar topu bahçede koşturdu denildiğinde nesne belirir ve anlam değişir. Aynı kökten türeyen fiillerin eklerle nasıl genişlediğini karşılaştırmalı not alın.

Ne Öğreneceğiz

Fiilin anlamı, haber ve dilek kipleri, kişi ekleri Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Fiili diğer sözcük türlerinden ayırır.
• Haber kiplerini zamanına göre belirler.
• Dilek kiplerini ayırt eder.
• Bir fiildeki kişi ekini tespit eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Fiil her zaman bir eylem anlatır ve cümlenin yüklemi olur.
• Haber kipleri zamanı, dilek kipleri ise niyet ve kuralı bildirir.
• Emir kipi fiilin kök hâliyle kurulur ve ek almaz.
• Kişi eki olmadan fiilin kime ait olduğu bilinemez.
• Bir fiilde kip, zaman ve kişi ekleri bir arada bulunabilir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Öğrenciler defterlerine not aldı. Cümledeki aldı fiilinin kipi nedir?

1. Adım 1: Fiilin sonunda -dı eki bulunduğu görülür.
2. Adım 2: Bu ekin bitmiş bir olayı bildirdiği hatırlanır.
3. Adım 3: Zaman bildirdiği için haber kiplerinden geçmiş zaman olduğuna karar verilir.

Sonuç/cevap: Haber kipi, geçmiş zaman

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kipi Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Fiilin sonunda -dı eki bulunduğu görülür.
2. Adım 2: Bu ekin bitmiş bir olayı bildirdiği hatırlanır.
3. Adım 3: Zaman bildirdiği için haber kiplerinden geçmiş zaman olduğuna karar verilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Kip ile kişiyi birbirine karıştırmak: Kip zamanı ya da niyeti, kişi eki ise eylemi yapan özneyi gösterir.

Haber ile dilek kiplerini ayıramamak: -yor ve -dı haber kipidir; -malı ve -sa dilek kipidir.

Fiil ile ismi karıştırmak: İsim varlığı, fiil ise o varlığın yaptığı eylemi karşılar; yüklem fiildir.

Emir kipine ek sanmak: Emir kipinde fiil kök hâlindedir; gel ve yaz gibi ek almamış fiillerdir.

Özet

Fiil, iş, oluş ve hareket bildiren ve cümlede yüklem olan sözcüktür. Haber kipleri geniş, geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanı; dilek kipleri istek, gereklilik, şart ve emri bildirir. Kişi eki ise eylemi yapan özneyi gösterir; bir fiilde bu ekler birlikte kullanılabilir.

Kendini Dene

Soru: «Okulda bir günüm» konusunda en az beş cümle yazınız. Cümlelerinizde sırasıyla geniş zaman, şimdiki zaman, belirli geçmiş, görmüş geçmiş ve gelecek zaman kiplerini kullanınız; kullandığınız kipleri cümle sonunda parantez içinde belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Her kipin doğru kurulması 2 puan (toplam 10); eklerin doğru yazılması ve özne-fiil uyumu 2 puan. Örnek cümle: Her sabah erken kalkarım (geniş zaman). / Şimdi defterime yazıyorum (şimdiki zaman). / Dün kütüphaneye gittim (belirli geçmiş).