Metin Türleri ve Metin Yapısı

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda metin türlerinin yazarın amacına göre nasıl ayrıldığını öğreneceğiz. Özgün yazı türlerini kamu yazısı türlerinden ayırt edecek, her metnin amaç, konu, dil ve yapı boyutlarını tanıyacak, metinlerdeki giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini inceleyeceğiz. Son olarak paragrafın ne olduğunu ve paragrafta aranan tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü özelliklerini uygulayacağız.

Metin Türleri ve Ayrımda Kullanılan Ölçüt

Yazılar, özgün yazı (edebî metin) ve kamu yazısı (iş mektupları) başlıkları altında incelenir. Özgün yazı türleri arasında roman, hikâye, şiir, tiyatro, masal, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografi yer alır.

Kamu yazısı türlerinde ise dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, gazete haberi, ilan, afiş, broşür, rapor, tutanak ve özgeçmiş bulunur. Bu iki grubu birbirinden ayıran temel ölçüt yazarın amacıdır.

Yazar bilgi vermek, eğlendirmek, ikna etmek, düşündürmek ya da harekete geçirmek amacıyla yazabilir. Söz konusu amaç, türün neden o tür olduğunu açıklayan ilk ölçüttür.

Metnin Dört Boyutu

Her metinde dört boyut bulunur: amaç, konu, dil ve yapı. Metni değerlendirirken bu dört başlığın hepsine bakılır.

• Amaç: yazarın amacıdır ve tür ayrımının ölçütüdür.
• Konu: metnin ne hakkında yazıldığıdır.
• Dil: metni anlatım biçimidir.
• Yapı: metnin bölüm ve düzenidir.

Metin Yapısı: Giriş, Gelişme, Sonuç

Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. Giriş bölümünde konuya başlangıç yapılır, gelişme bölümünde düşünce geliştirilir, sonuç bölümünde ise anlatılanlardan bir sonuca varılır. Bu bölümler bulunmadığında metin dağınık olur; okuyucu nerede başlayıp nerede biteceğini bulamaz.

Paragraf ve Düşüncenin Özü

Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir. En önemli özelliği şudur: Bir paragraf tek bir düşünceyi geliştirir. Bir paragrafta ikinci bir düşünceye geçilirse o düşünce ayrı bir paragrafta ele alınmalıdır.

Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özüdür. Kalan cümleler bu özü açıklar ve destekler. Bu yüzden ilk cümleyi okumak, paragrafın ana fikrini bulmanın en kısa yoludur.

Özgün örnek paragraf: Bahçemizde her sabah kuş sesleriyle uyanırız. İlk yıllarda yalnızca birkaç kuş gelirken bugün arılar, kargalar ve serçeler hep birlikte geliyor. Bu kalabalık ilkbaharda ağaçların çiçek açmasıyla başlar. Sesler o kadar çoğalır ki bazen kulaklarımızı kapatmak zorunda kalırız.

Bu paragrafta bütün cümleler tek bir düşünceyi geliştirir: bahçedeki kuş seslerinin yıllar içinde artması. Kuş çeşitlerine ya da bahçe bakımına yönelik başka bir konuya geçilmediği için düşünce bütünlüğü bozulmamıştır.

Basit Örnek

Sınıfa «Arkadaşınızı tanıtınız» konulu bir konuşma metni yazılsın. Bu metinde konu boyutu arkadaştır, amaç boyutu ise dinleyenlere bir kişiyi tanıtmaktır. Yazılan metinde önce arkadaşın adı ve yaşı verilir, ardından davranışları anlatılır, en sonunda da bir genel yargıyla metin tamamlanır. Böylece giriş, gelişme ve sonuç bölümleri korunmuş olur.

İleri Örnek

Mektup sözcüğü, hem özgün yazı türleri listesinde hem de kamu yazısı (iş mektupları) listesinde yer alır. Buna göre bir mekturun türü, yalnızca adını okuyarak belirlenemez; yazarın amacı ile metnin yapısı birlikte incelenmelidir. Bu yüzden değerlendirme yaparken amaç, konu, dil ve yapı boyutlarının dördüne birden bakılır.

Paragrafta Aranan Özellikler

Bir paragrafın başarılı sayılması için dört özellik aranır: tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü.

Özgün örnek dize: Sabah olunca pencereyi aralarım,
Yolda uçan kuşları izlerim.
Yağmurda ıslak taşlara baksam,
Sessizliğe bir selam gönderirim.

Bu dizeler tek bir düşünce etrafında toplanmıştır: sabahın sessiz gözlemi. Dizede yinelenen fiiller (aralarım, izlerim, baksam, gönderirim) düzeni kurmakta, dize sonlarının birbirine uyumu ise metnin bütünlüğünü pekiştirmektedir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Metin türlerini yalnızca konusuna göre ayırmak.
  Doğru: Ayrımda ölçüt yazarın amacıdır; aynı konuda farklı türler yazılabilir.
• Yanlış: Bir paragrafta birden çok düşünceyi sıkıştırmak.
  Doğru: Bir paragraf tek bir düşünceyi geliştirir; ikinci düşünce ayrı bir paragrafta yazılır.
• Yanlış: Metinde yalnızca giriş ve gelişme bırakıp sonucu atlamak.
  Doğru: Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunmalıdır.
• Yanlış: Başlıktan sonra düşüncenin özünü vermeyen bir ilk cümle yazmak.
  Doğru: Başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özü olmalıdır.
• Yanlış: Cümleleri birbirinden bağımsız dizererek bağı koparmak.
  Doğru: Tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü korunmalıdır.

Özet

Metin türleri, yazarın amacı ölçütüyle özgün yazı ve kamu yazısı olarak ayrılır. Her metinde amaç, konu, dil ve yapı boyutları bulunur; metinlerde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri yer alır. Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir. Başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özüdür. Paragrafta tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Metin türlerini ayıran temel ölçüt yazarın amacıdır.
• Amaç; bilgi vermek, eğlendirmek, ikna etmek, düşündürmek ya da harekete geçirmek olabilir.
• Her metinde amaç, konu, dil ve yapı boyutları bulunur.
• Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri yer alır.
• Bir paragraf tek bir düşünceyi geliştirir.
• Başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle düşüncenin özüdür.
• Paragrafta tutarlılık, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Metin Türünü Amaçtan Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Metinde yazarın amacı sorulur; burada okurlar bir işe harekete geçirilmek istenmektedir.
2. Adım 2: Duyuru, kamu yazısı (iş mektupları) türlerindendir.
3. Adım 3: Roman, hikâye, şiir gibi özgün yazı türleri bu amaca uymaz.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: «Bahçemize bir ağaç diktik» konulu altı cümlelik bir paragraf yazınız. Giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini kendi cümlelerinizle belirtiniz ve başlıktan sonraki ilk cümlenin düşüncenin özü olup olmadığını açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Altı cümlenin tek bir düşünceyi geliştirmesi 4 puan; başlıktan sonra özü veren bir ilk cümlenin bulunması 4 puan; gelişme bölümünde düşüncenin açılması 3 puan; sonuç bölümünde bir genel yargıya varılması 2 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Örnek: Bahçemize yeni bir ağaç diktik. Ağacın kışın yalnızca dalları vardı. Bahar gelince önce tomurcuklar belirdi. Nisan ayında yeşil yapraklar çıktı. Yaz aylarında ağacımız gölge yapmaya başladı. Şimdi bahçemizin en gölgeli köşesi oldu.