Dinleme ve Konuşma Becerileri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda dinleme kavramını tanıyacak, iyi bir dinleyici olmak için izlenmesi gereken beş yolu öğreneceksiniz. Dinlemede amaç belirlemenin neden önemli olduğunu kavrayacak, konuşma kurallarını tanıyacak ve bu kurallara uyulmadığında ne olabileceğini fark edeceksiniz. Son olarak sözlü anlatım türlerini tanıyacak, tanıtıcı konuşmanın hangi türün karşılığı olduğunu bulacak ve hazır cümle kalıplarının konuşmayı nasıl akıcılaştırdığını uygulayacaksınız.

Dinleme Nedir?

Dinleme, bir sözcüğü ya da mesajı sesli olarak algılama ve anlamlandırma becerisidir. Demek, karşımızdakinin söylediği her şeyi duymak yetmez; duyulan şeyi anlamak da gerekir. Bu yüzden dinleme iki basamaklı bir beceridir: önce algılama, sonra anlamlandırma. Algılama kulakla, anlamlandırma ise düşünmekle gerçekleşir.

İyi Dinleme İçin İzlenecek Yollar

Bir dinleyicinin izleyebileceği beş temel yol vardır. Bu yollar sırasıyla şunlardır:

• Odaklanmak: Dikkat, dinlenen şeye yöneltilir.
• Not tutmak: Anahtar bilgiler kâğıda geçirilir.
• Soru sormak: Anlaşılmayan nokta soruyla açığa çıkarılır.
• Özetlemek: Dinlenen şey kısa bir anlatıma indirgenir.
• Kendi sözcüğüyle aktarmak: Anlam, dinleyicinin kendi cümleleriyle söylenir.

Bu beş yol birbirinin yerine geçmez; birlikte kullanıldığında dinleme güçlenir. Özellikle kendi sözcüğüyle aktarma, anlamlandırma becerisini en açık biçimde gösterir. Çünkü öğrenci konuşmacının cümlelerini ezberlemez, dinlediğini kendi cümleleriyle yeniden kurar.

Dinlemede Amaç Belirlemek

Dinlemede amaç belirlemek dinlemeyi kolaylaştırır. Amaç bilgi edinmek ya da hoş vakit geçirmek olabilir. Bu iki amaç, dinlenen şeye bakışı değiştirir. Bilgi amacıyla dinlenen bir konuşmada her ayrıntı önem taşırken, hoş vakit amacıyla dinlenen bir konuşmada bütün ayrıntılar aynı ölçüde gerekli değildir. Amaç önceden bilindiğinde kulağın neyi arayacağı belli olur.

Konuşma Kuralları

Konuşmada uygun olması gereken yedi temel ölçüt vardır:

• sesin yüksekliği,
• konuşma hızı,
• anlaşılırlık,
• tonlama,
• duraklamalar,
• beden dili,
• göz teması.

Bu ölçütler dinleyen kişinin anlama çabasını azaltır ya da çoğaltır. Örneğin sesin yüksekliği ya da konuşma hızı uygun değilse anlaşılırlık zorlaşır. Bu yüzden konuşma kuralları, karşındakine saygının ölçüsüdür.

Basit Örnek

Sınıfa konuşmacı geldiğinde dinleyen öğrencinin defteri açık olmalı, soruları not etmeli, anlaşmadığı yerde söz istemeli, konuşma bitince kısaca özetlemeli ve eve giderken anlattıklarını kendi cümleleriyle anlatmalıdır. Bu davranışların beşi de iyi dinlemenin yollarıdır.

İleri Örnek

Konuşma sırasında karşıdaki kişiye bakmadan, yüzüstü ve hızlı konuşmak anlaşılırlığı zorlaştırır. Sesin yüksekliği, konuşma hızı, anlaşılırlık, tonlama, duraklamalar, beden dili ve göz teması ölçütlerinin hiçbiri gözetilmediğinde dinleyici, konuşmadan anlam çıkaramaz. Buna karşılık sunum yapan biri bu yedi ölçüte uyarsa, sözlü anlatım türü ne olursa olsun anlaşılır.

Karşılaştırma Tablosu

Tablodaki son iki satır, sözlü anlatımın iki yönünü gösterir: tür ve biçim aracı. Tür, konuşmanın ne nitelikte olduğunu; hazır cümle kalıpları ise konuşmanın nasıl akıcı tutulduğunu belirler.

Özgün örnek paragraf: Toplantıda sunumun ilk beş dakikasını büyük bir dikkatle izledim. Sesin yüksekliği, konuşma hızı ve tonlama ölçütlerine uyulduğu için her sözcüğü rahatlıkla ayırt ettim. Konuşmanın ortasında bir terimi tam anlamadığım için not aldım ve bitiminde soru sordum. Eve dönerken anlatılanları kendi cümlelerimle özetledim; ancak o gün ilk kez bir sunumun sonuna kadar dinleyebildiğimi fark ettim.

Özgün örnek dize: Beş yol var dinlemenin sırasında: / Odak, not, soru, özet ve kendi anlatımım

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Dinlemek yalnızca karşımızdakini duymaktır. Doğru: Dinleme, sesi algılamanın yanında anlamlandırmayı da içerir.
• Yanlış: Sunum yapan kişinin ses tonu ve hızı, dinleyicinin anlama çabasını etkilemez. Doğru: Sesin yüksekliği, konuşma hızı ve tonlama başta olmak üzere konuşma kuralları anlaşılırlığı doğrudan belirler.
• Yanlış: Özetlemek, dinlenen konuşmayı aynı cümlelerle kısaltmaktır. Doğru: Özetlemede konu anlam korunur ama anlatım kendi cümlelerine dönüştürülür.
• Yanlış: Hazır cümle kalıpları, sözlü anlatımı olduğu gibi bırakmak için kullanılır. Doğru: Hazır cümle kalıpları konuşmayı akıcılaştırmak için kullanılır.
• Yanlış: Dinlemede amaç belirlemek gereksizdir, herkes neyi dinleyeceğini kendisi bulur. Doğru: Dinlemede amaç belirlemek, bilgi edinmek ya da hoş vakit geçirmek yönünde dinlemeyi kolaylaştırır.

Özet

Dinleme, bir sözcüğü ya da mesajı sesli olarak algılama ve anlamlandırma becerisidir. İyi dinleme için izlenen beş yol odaklanmak, not tutmak, soru sormak, özetlemek ve kendi sözcüğüyle aktarmaktır. Dinlemede amaç belirlemek, bilgi edinme ya da hoş vakit geçirme yönünde dinlemeyi kolaylaştırır. Konuşmada sesin yüksekliği, konuşma hızı, anlaşılırlık, tonlama, duraklamalar, beden dili ve göz teması uygun olmalıdır. Sözlü anlatım türleri tanıtma (tanıtıcı konuşma), konuşma, söyleşi, münazara ve sunumdur. Hazır cümle kalıpları kullanmak konuşmayı akıcılaştırır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Dinleme yalnızca duymak değil, duyulanı anlamlandırmaktır.
• İyi dinleme için beş yol vardır: odaklan, not tut, soru sor, özetle, kendi sözcüğünle aktar.
• Amaç, bilgi edinmek ya da hoş vakit geçirmek olarak belirlenebilir.
• Konuşma kuralları yedi ölçütten oluşur ve hepsi uygun olmalıdır.
• Tanıtma türü, tanıtıcı konuşma olarak da adlandırılır.
• Hazır cümle kalıpları akıcılığı artırır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Dinleme Amacının Belirlenmesi konusunun adımları:

1. Adım 1: Dinleme amacının iki seçenekten oluştuğu hatırlanır: bilgi ya da hoş vakit.
2. Adım 2: Bilgi amacı seçilirse ayrıntıların tamamı not edilir.
3. Adım 3: Hoş vakit amacı seçilirse ayrıntılara takılılmadan anlatı izlenir.
4. Adım 4: Amaç belirlenince dinlemenin nasıl sürdürüleceği netleşir.

Kendini Dene

Soru: İyi dinleme için sayılan beş yolu sıralayarak yazınız. Her yolun ne işe yaradığına dair bir cümle ekleyiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş yolun doğru sıralanması 5 puan; her yolun işlevine dair yazılan açıklama 7 puan. Örnek: Odaklanmak dinlenene dikkat vermektir; not tutmak anahtar bilgileri kayda geçirmektir.