Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda büyük harfin nerelerde kullanılacağını, virgül, nokta, üç nokta, noktalı virgül, iki nokta, tırnak gibi düzeltme işaretlerinin görevlerini öğreneceğiz. Ayrıca her zaman ayrı yazılan sözcükleri bitişik yazılanlardan ayırt etmeyi ve yanlış yazılmış cümleleri doğru biçimde düzeltmeyi uygulayacağız.
Büyük Harf Kuralı
Büyük harf üç yerde kullanılır: cümle başında, özel adlarda ve sıfatlaşmış özel adlarda. Her cümlenin ilk harfi büyük harfle başlar. Kişi, yer, kurum ve eser adları da büyük harfle yazılır.
Varlık ve kurum adlarındaki özel adlar her zaman büyük harfle başlar. Sıfatlaşmış özel adlar da büyük harfle başlar. Bir yerde özel ad olduğu için büyük harfle başlayan bir sözcük, başka yerde sıfat olarak kullanıldığında küçük harfle yazılır.
| Kullanım yeri | Örnek |
|---|
| Cümle başı | Sabah erkenden kalktık. |
| Kişi adı | Ayşe defteri çantada unutmuş. |
| Yer adı | Ankara'da kar örtüsü bütün yollara yayıldı. |
| Kurum adı | Kütüphane bugün erken açıldı. |
| Eser adı | Özgün örnek eser adı. |
Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır. Bu kural, vb. denize bakan yer adları dışındaki bütün yer adlarında geçerlidir. Yani «Ankara'da», «İstanbul'da» biçiminde yazılır.
Düzeltme İşaretleri ve Görevleri
Düzeltme işaretleri, anlatımı düzene sokar ve okuyan kişinin nerede duracağını gösterir. Her işaretin kendine ait bir görevi vardır.
| İşaret | Görevi |
|---|
| Virgül | Eş görevli sözcük öbeklerini ayırır, sıralı cümleleri ayırır, bağlaçtan önce ya da sonra gelen öbekleri ayırır, hitaplardan sonra gelir. |
| Nokta | Cümleyi bitirir. Sıralı cümlelerde de nokta kullanılabilir. |
| Üç nokta | Anlatımın devam edeceğini belirtir, cümleyi yarım bırakır. |
| Noktalı virgül | Cümle içinde birbirine bağlı iki cümlecik arasında kullanılır. |
| İki nokta | Kendisinden sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir. |
| Tırnak | Bir sözcüğe verilen özel anlamı, alıntıyı ya da konuşmayı belirtir. |
Yüzde işareti, sayıdan sonra bitişik yazılır: %25. Virgül artı ki biçiminde kullanıldığında «Öyle ki», «Görüyor ki» gibi anlamlar kazanır.
Sık Yapılan Yazım Yanlışları
Bazı sözcükler her zaman ayrı yazılır: her şey, hiç kimse, birazdan, birçoğu, hemen, kendi, öbür, pekçok. Bazı sözcükler ise bitişik yazılır: hiçbir, birağı, kaynatmak, kısmet, kaygısız, kıskaç, ulaşmak, yatayken, muhatap, nezaket.
Özgün örnek paragraf: Sınıfımızın bahçesine yeni bir ağaç diktik. Ağacı, kıskaçla taşıdık, kökünü toprağa yerleştirdik, sonra toprağı örtüp su verdik. Her şey bittiğinde hepimiz ellerimizi yıkadık; «Hemen kurumasın» diye eğildik.
Bu paragrafta kıskaç ve hemen sözcüklerinin yazımı denetlenmiştir. Kıskaç bitişik, hemen ise her zaman ayrı yazılan bir sözcüktür. Her şey ifadesinde de iki sözcük ayrıdır.
Basit Örnek
Aşağıdaki cümlede yalnızca büyük harf hatası vardır: «o kitapta benim adım geçiyor.» Doğru yazılışı «O kitapta Benim adım geçiyor.» biçimindedir. Cümlenin ilk harfi olan o ile özel ad olan Benim büyük harfe çevrilmiştir.
İleri Örnek
Bir cümlede birden çok işaret bulunabilir. «Sınıfa girdiğimde , arkadaşım bana «Merhaba» dedi.» cümlesinde virgül eş görevli iki öbeği ayırır, tırnak konuşmayı belirtir, nokta ise cümleyi bitirir. Burada ayrıca iki nokta kullanılsaydı, tırnak içindeki konuşmanın bir açıklama olduğu anlaşılırdı.
Özgün örnek dize: Yağmurda ıslak taşlara baksam,
Her yaprakta bir su sesi var;
Sonra rüzgâr eser, çevreye,
Ben dinlerim sabahı bir daha.
Her dize nokta ile bitirir, tırnak kullanılmamıştır; çünkü dizelerde konuşma ya da alıntı yoktur. Dize sonlarındaki ses benzerliği ise dizelerin birbirine bağlanmasını sağlar.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: «Herşey», «hiçbiri», «birazdan» biçiminde yazmak.
Doğru: Her zaman ayrı yazılan sözcüklerdir: «her şey», «hiç kimse», «birazdan». «Hiçbir» ise ayrı yazılmaz, bitişik yazılır. - Yanlış: Cümlenin ikinci sözcüğündeki özel adı küçük harfle bırakmak.
Doğru: Özel adlar her zaman büyük harfle başlar; «Ankara'da» ve «İstanbul'da» da böyle yazılır. - Yanlış: İki noktadan sonra örnek vermek yerine nokta koymak.
Doğru: İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir; nokta ise cümleyi bitirir. - Yanlış: Yüzde işaretini sayıdan ayrı yazmak.
Doğru: Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır: «%25». - Yanlış: Sıralı cümleleri virgülle ayırmak.
Doğru: Sıralı cümleler virgülle de ayrılabilir; bu ayırma nokta ile de yapılabilir.
Özet
Büyük harf cümle başında, özel adlarda ve sıfatlaşmış özel adlarda kullanılır. Virgül eş görevli öbekleri, sıralı cümleleri ve bağlaç çevresindeki öbekleri ayırır, hitaplardan sonra gelir. Nokta cümleyi bitirir; üç nokta anlatımın devam edeceğini gösterir; noktalı virgül cümle içindeki iki cümlecik arasında kullanılır; iki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir; tırnak özel anlamı, alıntıyı ve konuşmayı belirtir. Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır. Her zaman ayrı yazılan sözcüklerle bitişik yazılan sözcükler birbirinden ayrılmalıdır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Her cümlenin ilk harfi büyük harfle başlar.
- Kişi, yer, kurum ve eser adları büyük harfle yazılır.
- Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır.
- İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir.
- Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır.
- Her zaman ayrı yazılan sözcükler her zaman ayrıdır.
- Bitişik yazılan sözcükler birlikte yazılır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Büyük Harf Hatasını Düzeltme konusunun adımları:
- Adım 1: Cümlenin ilk harfinin büyük olması gerektiği düşünülür.
- Adım 2: İstanbul bir yer adı olduğu için büyük harfle başlaması gerektiği görülür.
- Adım 3: Cümle «İstanbul'da yağmurlu bir gündü.» biçiminde düzeltilir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Her cümlenin ilk harfi büyük harfle başl | Her cümlenin ilk harfi büyük harfle başlar. |
| Kişi, yer, kurum ve eser adları büyük ha | Kişi, yer, kurum ve eser adları büyük harfle yazılır. |
| Özel ad olmayan yer adları küçük harfle | Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır. |
| İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da | İki noktadan sonra örnek, açıklama ya da sıralama gelir. |
| Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazı | Yüzde işareti sayıdan sonra bitişik yazılır. |
| Her zaman ayrı yazılan sözcükler her zam | Her zaman ayrı yazılan sözcükler her zaman ayrıdır. |
| Bitişik yazılan sözcükler birlikte yazıl | Bitişik yazılan sözcükler birlikte yazılır. |
Kendini Dene
Soru: Aşağıdaki metinde yanlış yazılmış beş sözcük vardır. Metni kopyalayınız, bu sözcükleri doğru biçimleriyle düzeltiniz ve her düzeltmenin neden yapıldığını kuralına göre açıklayınız: «Herşey hazırdı. Annem ile kahvaltı ettik, sonra bahçeye çıktık. Birağı alıp oynadık. Hava çok güzeldi, hiç kimsede üşütmüyordu.»
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş sözcüğün doğru biçimde yazılması 10 puan; her düzeltmenin kurala dayandırılarak açıklanması 10 puan. Örnek düzeltmeler: Her şey, her zaman ayrı yazılır; birağı, bitişik yazılır; hiç kimse, her zaman ayrı yazılır. Annem ile ifadesi doğru yazılmıştır, çünkü ayrı bir kural gerektirmez.
