Anlatım ve Üslup

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Anlaşılır olmanın temel şartlarını açıklayabilir
• Açıklık ve sadelik ilkelerini metne uygulayabilir
• Metinde doğru bağlaç türlerini seçebilir
• Anlatım bozukluğu türlerini tanıyıp düzeltebilir
• Üslubu yazı durumuna göre uyarlayabilir

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Yazma Süreci ve Taslak konusunu bilmen gerekir. Yazma, tek bir oturuşta değil, birbiriyle bağlı aşamalar zinciri içinde gerçekleşen bir süreçtir.

• Yazma sürecinin aşamalarını sırayla açıklayabilir
• Konu ve izleği daraltarak yazılacak metnin sınırını belirleyebilir
• Taslak yazmanın neden gerekli olduğunu gerekçesiyle açıklayabilir

Anlatımda anlaşılır olma, açıklık, sadelik, bağlaç kullanımı, tekrarın azaltılması ve anlatım bozukluklarından kaçınma konularını işler; üslup ile durum arasındaki uyumu somut örneklerle pekiştirir.

Konu Nedir?

Anlaşılır olmanın temel şartlarını açıklayabilir Anlatımın temel amacı düşüncenin anlaşılması ve değişmeden aktarılmasıdır.

Hedefler

• Anlaşılır olmanın temel şartlarını açıklayabilir
• Açıklık ve sadelik ilkelerini metne uygulayabilir
• Metinde doğru bağlaç türlerini seçebilir
• Anlatım bozukluğu türlerini tanıyıp düzeltebilir
• Üslubu yazı durumuna göre uyarlayabilir

Önemli Noktalar

Anlatımın temel amacı düşüncenin anlaşılması ve değişmeden aktarılmasıdır.

Anlaşılır metin için düzen, basitlik ve devamlılık olmak üzere üç şart aranır.

Açıklık, her sözcüğün tek ve belirgin bir anlam taşımasıdır.

Sadelik, anlaşılmayı zorlaştıran ağır sözcüklerin kullanılmamasıyla sağlanır.

Bağlaçlar düşünce parçalarını birbirine bağlar; kullanılmazsa anlatım kopuklaşır.

Anlatım bozukluğu düşüncenin yanlış ya da eksik aktarılmasıdır.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Anlaşılır Cümleye Dönüştürme Uzun ve anlaşılmaz bir cümleyi, anlamını koruyarak kısa ve anlaşılır biçimde yeniden yazınız.

   Adım 1: Cümlenin ana fikrini belirle.

   Adım 2: Cümledeki gereksiz sözcükleri işaretle.

   Adım 3: Fikri iki kısa cümleye bölerek yaz.

   Adım 4: Anlamın değişmediğini denetle.

   Sonuç: "Ağaçların gölge yapması yazın sıcak saatlerde serinlik sağlar. Bu yüzden insanlar çalışırken gölgede oturur."

2. Örnek 2: Bağlaç Yerleştirme İki cümle arasına uygun bir bağlaç koyarak anlatımı bütünleştiriniz.

   Adım 1: İki cümlenin arasındaki ilişkiyi belirle.

   Adım 2: İlişkinin neden mi sonuç mu olduğuna karar ver.

   Adım 3: İlişkiye uygun bağlaç türünü seç.

   Adım 4: Bağlacı cümleler arasına yerleştir.

   Sonuç: "Çok çalıştım, bu yüzden sınavı geçtim." cümlesinde neden ile sonuç arasında bağ kurulmuştur.

3. Örnek 3: Tekrarı Azaltma Bir paragrafta aynı kavramı anlatan dört tekrarlı ifadeyi tek ifadeye indiriniz.

   Adım 1: Aynı kavramı anlatan sözcükleri işaretle.

   Adım 2: Bu sözcüklerin tek bir kavramı anlattığını doğrula.

   Adım 3: Kavramı en sade biçimde bir kez yaz.

   Adım 4: Paragrafın anlamının korunduğunu denetle.

   Sonuç: "Onun yaptığı, onun dediği, onun yazdığı, onun düşündüğü" ifadesi, "Onun her davranışı" ifadesine indirilebilir.

4. Örnek 4: Anlatım Bozukluğunu Düzeltme "Ben ders çalıştım, sınavı geçtim." cümlesindeki anlatım bozukluğunu bulup düzeltiniz.

   Adım 1: Cümlenin düşüncesini belirle.

   Adım 2: Düşünceyi bozan ifadeyi işaretle.

   Adım 3: Bağlaç ekleyerek iki yargıyı ilişkilendir.

   Adım 4: Düzeltilmiş cümleyi yaz.

   Sonuç: "Ders çalıştığım için sınavı geçtim." biçiminde düzeltilir; eksik bağlaç anlama dayalı bozukluğa yol açmıştır.

5. Örnek 5: Duruma Uygun Üslup Seçme Aynı olayı bir dostunuza yazılan mektupta ve resmî bir dilekçede anlatınız.

   Adım 1: Olayı belirle.

   Adım 2: Mektubun okuruna uygun samimi üslup seç.

   Adım 3: Dilekçenin amacına uygun ölçülü üslup seç.

   Adım 4: İki anlatımın dilini karşılaştır.

   Sonuç: Mektupta "Canım arkadaşım, harika bir gün geçirdik."; dilekçede "Sayın Yetkili, yaşanan olaya ilişkin başvurum tarafıma iletilmektedir."

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Anlaşılır Cümleye Dönüştürme

Uzun ve anlaşılmaz bir cümleyi, anlamını koruyarak kısa ve anlaşılır biçimde yeniden yazınız.

1. Adım 1: Cümlenin ana fikrini belirle.
2. Adım 2: Cümledeki gereksiz sözcükleri işaretle.
3. Adım 3: Fikri iki kısa cümleye bölerek yaz.
4. Adım 4: Anlamın değişmediğini denetle.

Cevap: "Ağaçların gölge yapması yazın sıcak saatlerde serinlik sağlar. Bu yüzden insanlar çalışırken gölgede oturur."

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Duruma Uygun Üslup Seçme

Aynı olayı bir dostunuza yazılan mektupta ve resmî bir dilekçede anlatınız.

1. Adım 1: Olayı belirle.
2. Adım 2: Mektubun okuruna uygun samimi üslup seç.
3. Adım 3: Dilekçenin amacına uygun ölçülü üslup seç.
4. Adım 4: İki anlatımın dilini karşılaştır.

Cevap: Mektupta "Canım arkadaşım, harika bir gün geçirdik."; dilekçede "Sayın Yetkili, yaşanan olaya ilişkin başvurum tarafıma iletilmektedir."

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 1: Anlaşılır Cümleye Dönüştürme

Uzun ve anlaşılmaz bir cümleyi, anlamını koruyarak kısa ve anlaşılır biçimde yeniden yazınız.

1. Adım 1: Cümlenin ana fikrini belirle.
2. Adım 2: Cümledeki gereksiz sözcükleri işaretle.
3. Adım 3: Fikri iki kısa cümleye bölerek yaz.
4. Adım 4: Anlamın değişmediğini denetle.

Cevap: "Aerinlik sağlar."

Örnek 2: Bağlaç Yerleştirme

İki cümle arasına uygun bir bağlaç koyarak anlatımı bütünleştiriniz.

1. Adım 1: İki cümlenin arasındaki ilişkiyi belirle.
2. Adım 2: İlişkinin neden mi sonuç mu olduğuna karar ver.
3. Adım 3: İlişkiye uygun bağlaç türünü seç.
4. Adım 4: Bağlacı cümleler arasına yerleştir.

Cevap: "Çok çalıştım, bu yüzden sınavı geçtim." cümlesinde neden ile sonuç arasında bağ kurulmuştur.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Aynı kavramı anlatmak için aynı sözcüğü metinde defalarca yinelemek. Neden yanlış: Tekrar, açıklığı düşürür ve metni gereksiz yere uzatır. Aynı kavramı anlatmak için bir kez söylenmesi, metni hem kısa hem anlaşılır kılar.
• Hata: Cümleler arasında bağlaç kullanmadan düşünceleri yan yana koymak. Neden yanlış: Bağlaç, düşünce parçalarını birbirine bağlayan görevli sözcüktür. Bağlaç kullanılmadığında anlatım kopuklaşır ve okur cümleler arasındaki ilişkiyi kuramaz.
• Hata: Resmî bir metni samimi üslupla yazmak ya da mektuba resmî üslup kullanmak. Neden yanlış: Üslup durumla uyumlu olmalıdır. Resmî metinde samimi hitaplar, aile mektubunda ise saygı kalıpları üslup durumuna aykırıdır.
• Hata: Yerine sade karşılığı bulunan ağır sözcükleri bilerek kullanmak. Neden yanlış: Ağır sözcükler, anlaşılmayı zorlaştırır ve okuru yorar. Sadelik, anlaşılırlığın temel koşuludur; ağır sözcüklerin kullanılması bir zenginlik değil, anlatım kusuru sayılır.

İpuçları

• Yazdığınız cümleyi sesli okuyun; takıldığınız yeri sadeleştirin.
• Her paragraftan sonra metin ne hakkında olduğunu bir cümleyle özetleyin.
• Gereksiz tekrarı bulmak için aynı sözcüğü metinde sayın.
• Resmî yazı yazarken hitap ve kapanış kalıplarını gözden geçirin.

Özet

Anlatım, düşüncenin sözle ya da yazıyla başkasına aktarılmasıdır. Aktarımın temel amacı, düşüncenin anlaşılması ve değişmeden karşı tarafa ulaşmasıdır. Anlaşılır olmak bir zorunluluktur; bunun üç şartı vardır. Düzen, fikirlerin belirli bir sırayla dizilmesidir. Basitlik, uzun ve karmaşık cümleler yerine kısa cümleler kurulmasıdır. Devamlılık ise paragraflar arasında bağ kurulmasıdır. Sadelik ise anlaşılmayı zorlaştıran ağır sözcüklerin yerine sade karşılıklarının kullanılmasıdır. Düşünce parçalarını birbirine bağlayan görevli sözcüklere bağlaç denir. Ve, ile bağlaçları eş görevli sözcükleri; ama, fakat, ancak karşıt düşünceleri; çünkü, zira neden ile sonucu; bu yüzden, onun için ise gerekçe ve sonucu bağlar. Aynı kavramı yineleyen tekrar hem açıklığı düşürür hem de metni uzatır. Düşüncenin yanlış ya da eksik aktarılması ise anlatım bozukluğudur; anlama dayalı bozukluk, mantık hatası ve yerinde olmayan anlatım bu türdendir. Üslup ise her yazarın kendine özgü anlatım biçimidir ve durumla uyumlu olmak zorundadır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anlatımın temel amacı düşüncenin anlaşılması ve değişmeden aktarılmasıdır. — doğru mu?
2. Anlaşılır metin için düzen, basitlik ve devamlılık olmak üzere üç şart aranır. — doğru mu?
3. Açıklık, her sözcüğün tek ve belirgin bir anlam taşımasıdır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Anlatım = düşüncenin başkasına aktarılması 2) Doğru. Anlaşılır olma = düzen + basitlik + devamlılık 3) Doğru. Açıklık = her sözcüğün tek anlamı olması

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Dinleme ve Not Alma Dinleme, sözle aktarılan bir anlamı kavrama etkinliğidir.
• Yazma Süreci ve Taslak Yazma, tek bir oturuşta değil, birbiriyle bağlı aşamalar zinciri içinde gerçekleşen bir süreçtir.
• Konuşma ve Sunum Konuşma, düşünceni sesli yolla bir dinleyiciye aktarmaktır ve her konuşmanın bir amacı vardır.