Cümlede Anlam ve Yorumlama

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Tanımlayarak cümle, yükleme ve yüklem kavramlarını açıklar.
• İnceleyerek cümledeki anlam ilişkilerini belirler.
• Bağlaçları izleyerek neden-sonuç ilişkisini çözer.
• Ayırarak yükleme ile yüklemi farklı cümlelerde tespit eder.
• Örnek vererek yorum sorularına gerekçeli cevap üretir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Düşünceyi Geliştirme Yolları konusunu bilmen gerekir. Düşünceyi geliştirme, bir yargıyı açıklama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme, anı anlatma ya da sayı verme yollarıyla desteklemektir.

• Düşünceyi geliştirmenin amacını açıklar.
• Açıklama, örnekleme, karşılaştırma ve benzetme yollarını tanır.
• Bir metinde kullanılan geliştirme yolunu bulur.

Cümle Nedir?

Bir düşüncenin tam ve anlaşılır biçimde anlatılmasına cümle denir. Cümlede yükleme, yükleme göre uyumlu bir yüklem bulunur ve sonunda noktalama işareti vardır.

İyi kurulmuş bir cümle dinleyene tek ve açık bir bilgi verir. Cümle yalnızca dil bilgisi değil, anlam bakımından da doğru kurulmalıdır.

Yükleme ve Yüklem

Cümlede anlatılan bilgiye yükleme, bu bilgiyi bildiren bölüme yüklem denir. Yükleme, yükleme göre belirli ya da belirsiz olabilir. "O kitap çalışkanın defteridir." cümlesinde yükleme çalışkanın, yüklem kitaptır.

Cümlede Anlam İlişkileri

Cümleler çeşitli anlam ilişkileriyle birbirine bağlanır. Bu ilişkileri tanımak anlamayı kolaylaştırır.

• Neden-sonuç: Bir olayın nedenini ve sonucunu birlikte anlatır.
• Koşul-sonuç: Bir koşulun gerçekleşmesiyle ortaya çıkan sonucu belirtir.
• Örnek: Genel bir bilginin somut bir durumla desteklenmesidir.
• Karşıtlık: İki düşüncenin zıt yönlerle karşılaştırılmasıdır.
• Benzetme: Bir kavramın başka bir kavrama benzetilmesidir.

Bu ilişkiler çünkü, bu yüzden, mesela ve gibi gibi bağlaçlarla ya da virgül gibi noktalama işaretleriyle belirginleşir.

Anlam İlişkileri ve Örnek Cümleler

Tabloda anlam ilişkisi türleri, bağlaç ve örnek cümle gösterilmiştir.

Örnek

Şu cümleyi birlikte inceleyelim: "Bahçedeki çiçekler kırmızıydı, çünkü güneş bütün gün gözünü kapatmamıştı."

1. Önce yükleme bulunur: yükleme, yüklemin belirttiği bölümdür, burada güneş ifadesidir.
2. Ardından yüklem bulunur: bilgiyi bildiren gözünü kapatmamıştı ifadesi yüklemdir.
3. Sonra anlam ilişkisi aranır: cümlede çünkü bağlacı vardır, bu bağlaç neden bildirir.
4. Nihayet yorum yapılır: güneşli günler çiçeklerin kırmızı olmasına yol açmıştır.

Bu sırada hem cümlenin yapısı hem de düşüncesi anlaşılır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Yükleme ve yüklemi bulma

"Kavaklar, kıyıda yavaşça büyüyen ağaçlardır." cümlesinde yükleme ve yüklemi bulunuz.

1. Adım 1: Cümlenin sonundaki yükleme göre yargı bildiren bölümü bulalım: burada yüklem, büyüyen ağaçlardır ifadesidir.
2. Adım 2: Yüklemin belirtmediği bölümü arayalım: cümlede kavaklar ifadesi yüklemedir.
3. Adım 3: İki bölümü yer değiştirip cümleyi kontrol edelim: ağaçlardır büyüyen kavaklar kıyıda denir.
4. Adım 4: Sonucu yazalım: yükleme kavaklar, yüklem ise büyüyen ağaçlardır.

Cevap: Yükleme: kavaklar. Yüklem: büyüyen ağaçlardır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Karşıtlık ilişkisi çözümü

"Uzun süre çalıştı, buna rağmen sınavı geçemedi." cümlesindeki karşıtlığı açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin bölümlerini ayıralım: yüklem geçemedi, yükleme ise sınavdır.
2. Adım 2: Karşıtlık bağlacını bulalım: buna rağmen ifadesi zıtlık bildirir.
3. Adım 3: Beklenen durumla gerçekleşen durumu karşılaştıralım: çalışmanın geçmeyi sağlaması bekleniyordu.
4. Adım 4: Karşıtlığın sonucunu belirleyelim: çok çalışılmış olmasına rağmen başarı gelmemiştir.

Cevap: Beklenen: çalışınca geçmek. Gerçekleşen: geçememek.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Yükleme: kavaklar. Yüklem: büyüyen ağaçlardır.

Örnek 2: Neden-sonuç ilişkisi çözümü

"Sokakları çöp toplamaya başlayınca sinekler azaldı." cümlesinde neden ile sonucu ayırınız.

1. Adım 1: Cümlenin yüklemini bulalım: cümlede anlatılan bilgiyi bildiren bölüm azaldı ifadesidir.
2. Adım 2: Yükleme ile yüklem arasındaki bağlacı okuyalım: bağlaç, başlayınca ifadesidir.
3. Adım 3: Bağlaçtan önceki bölümü neden, sonraki bölümü sonuç olarak alalım.
4. Adım 4: İlişkiyi cümleye dönüştürelim: çöp toplama, sineklerin azalmasına yol açmıştır.

Cevap: Neden: sokaklar çöp toplanmaya başlandı. Sonuç: sinekler azaldı.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

Cümle, düşüncenin anlaşılır biçimde anlatılmasıdır. Anlatılan bilgiye yükleme, onu bildiren bölüme yüklem denir. Cümleler neden-sonuç, koşul-sonuç, örnek, karşıtlık ve benzetme ilişkileriyle bağlanır. Bu ilişkiler bağlaçlarla ve noktalama işaretleriyle desteklenir. Yorumlamada önce anlam ilişkisi, sonra yükleme ve yüklem belirlenir.

Sık Yapılan Hatalar

Yorumlama sorularında şu yanlışlar sık yapılır.

• Yükleme ile yüklem yer değiştirildiğinde cümlenin anlamı değişebilir.
• Çünküden sonra neden, bu yüzden bağlacından sonra ise sonuç anlatılır.
• Cümlede tek ilişki varmış gibi düşünmek eksik yoruma yol açar.
• Noktalama işaretlerine bakmadan ilişki bulmaya çalışmak yanıltıcıdır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Çünkü bağlacından sonra neden, bu yüzden bağlacından sonra sonuç açıklanır. — doğru mu?
2. Cümledeki olay ile o olayın etkisini ayırmak yorumun temelidir. — doğru mu?
3. Virgül, anlam ilişkisini göstermede en çok kullanılan noktalama işaretidir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Neden-sonuç: çünkü, çünkü ki, bu yüzden, o yüzden, onun için, yağdığı için 2) Doğru. Koşul-sonuç: eğer, -irse, -dıkça, -meli, -meydi, anlatıldığına göre 3) Doğru. Örnek ilişkisi: mesela, örneğin, bunun gibi, bunu şöyle anlatabiliriz

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Metin Türleri Masal hayal ürünü ve olağanüstülük anlatır, hikâye yaşanabilir olayları işler.
• Düşünceyi Geliştirme Yolları Düşünceyi geliştirme, bir yargıyı açıklama, örnekleme, karşılaştırma, benzetme, anı anlatma ya da sayı verme yollarıyla desteklemektir.
• Hikâye ve Masal Metni Hikâye, gerçek ya da gerçeğe yakın kişilerin etrafında gelişen olayların anlatılmasıdır.