Metin Türleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Başlıca metin türlerini özelliklerine göre tanımlar.
• Türleri birbirinden ayırt edici özellikleri belirleyerek karşılaştırır.
• Her türe uygun örnekler verir.
• Karşılaştığı metni türüne göre değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Cümlede Anlam ve Yorumlama konusunu bilmen gerekir. Cümle, düşüncenin anlaşılır ve tam bir biçimde anlatılmasıdır.

• Tanımlayarak cümle, yükleme ve yüklem kavramlarını açıklar.
• İnceleyerek cümledeki anlam ilişkilerini belirler.
• Bağlaçları izleyerek neden-sonuç ilişkisini çözer.

Masal, hikâye, fabl, anı, günlük, şiir, fıkra, haber metni ve mektubun özellikleri.

Konu Nedir?

Başlıca metin türlerini özelliklerine göre tanımlar. Masal ile fabl ikisi de ders verir, farkı kahramanların türüdür.

Hedefler

• Başlıca metin türlerini özelliklerine göre tanımlar.
• Türleri birbirinden ayırt edici özellikleri belirleyerek karşılaştırır.
• Her türe uygun örnekler verir.
• Karşılaştığı metni türüne göre değerlendirir.

Önemli Noktalar

Masal ile fabl ikisi de ders verir, farkı kahramanların türüdür.

Anı geçmişte yaşananı sonradan, günlük ise o günün yaşanırken yazımıdır.

Şiirde dize ve kıta, hikâyede ise paragraf yapısı vardır.

Bilgi veren metinlerde tarih, yer ve kaynak aranır.

Her türün giriş ve anlatım biçimi kendi kurallarına göre değişir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Tür Belirleme Kahramanları tavşan ve tilki olan, sonunda küçük bir ders veren kısa metin hangi türdendir?

   Adım 1: Kahramanların hayvan olduğunu belirleriz.

   Adım 2: Metnin kısa ve ders verici olduğunu görürüz.

   Adım 3: Hayvan kahramanlı, ders veren tür fabldır.

   Sonuç: Fabl

2. Örnek 2: Anı ile Günlük Ayrımı On yıl önce yaşadığım bir bayramı bugün yazdım. Bu metin hangi türdendir?

   Adım 1: Olay geçmişte yaşanmıştır.

   Adım 2: Ancak o gün değil, sonradan yazılmıştır.

   Adım 3: Yaşanmış olayın sonradan anlatımı anıdır.

   Sonuç: Anı

3. Örnek 3: Bilgi Veren Metin Okulun kütüphanesi pazartesi açıktır duyurusu hangi metin türüne örnektir?

   Adım 1: Metnin amacı belirli bir grubu bilgilendirmektir.

   Adım 2: Olay anlatmaz, yalnızca bir bilgi aktarır.

   Adım 3: Bu özellik duyuru ve bilgi veren metinlere aittir.

   Sonuç: Duyuru, bilgi veren metindir.

4. Örnek 4: Sınav Tipi Karşılaştırma Masal ile hikâyeyi ayıran en belirgin özellik hangisidir?

   Adım 1: İkisi de olay anlatır ve kurgusal olabilir.

   Adım 2: Masalda olağanüstü olaylar ve yer yer hayal ürünü öğeler vardır.

   Adım 3: Hikâyedeki olaylar ise gerçek yaşamda yaşanabilir niteliktedir.

   Sonuç: Masalda olağanüstülük, hikâyede yaşanabilirlik vardır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Tür Belirleme

Kahramanları tavşan ve tilki olan, sonunda küçük bir ders veren kısa metin hangi türdendir?

1. Adım 1: Kahramanların hayvan olduğunu belirleriz.
2. Adım 2: Metnin kısa ve ders verici olduğunu görürüz.
3. Adım 3: Hayvan kahramanlı, ders veren tür fabldır.

Cevap: Fabl

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 4: Sınav Tipi Karşılaştırma

Masal ile hikâyeyi ayıran en belirgin özellik hangisidir?

1. Adım 1: İkisi de olay anlatır ve kurgusal olabilir.
2. Adım 2: Masalda olağanüstü olaylar ve yer yer hayal ürünü öğeler vardır.
3. Adım 3: Hikâyedeki olaylar ise gerçek yaşamda yaşanabilir niteliktedir.

Cevap: Masalda olağanüstülük, hikâyede yaşanabilirlik vardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Fabl

Örnek 2: Anı ile Günlük Ayrımı

On yıl önce yaşadığım bir bayramı bugün yazdım. Bu metin hangi türdendir?

1. Adım 1: Olay geçmişte yaşanmıştır.
2. Adım 2: Ancak o gün değil, sonradan yazılmıştır.
3. Adım 3: Yaşanmış olayın sonradan anlatımı anıdır.

Cevap: Anı

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Fabl ile masalı karıştırmak: İkisi de ders verse de fablın kahramanları hayvandır ve metin kısadır; masalda olağanüstü olaylar öne çıkar.
• Anı ile günlüğü birbirine sokmak: Anı sonradan yazılır, günlük ise o günün içinde günü gününe yazılır.
• Şiiri düz yazı sanmak: Şiirde dize ve kıta yapısı vardır; paragrafla anlatılan metin şiir değildir.
• Haber metnini hikâye gibi okumak: Haber metninde duygusal anlatım değil, tarih, yer ve kaynak içeren somut bilgi aranır.

İpuçları

• Her türe bir örnek okuyup özellik tablosunu kendi cümlenle doldur.
• Sınavda ilk cümleyi oku; hayvan kahraman, tarih ya da olağanüstülük ipucu hemen görünür.
• Anı ve günlük sorularında sonradan mı o gün mü diye sor.
• Tür sorularında önce seçenekleri tür özelliklerine göre tek tek ele.

Özet

Masal hayal ürünü ve olağanüstülük anlatır, hikâye yaşanabilir olayları işler. Fabl hayvan kahramanlı ve ders vericidir; anı sonradan yazılan yaşanmışlık, günlük ise günü gününe yazılan kayıttır. Şiirde dize, güldüren metinlerde espricik, bilgi veren metinlerde ise somut bilgi ve kaynak bulunur.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Masal ile fabl ikisi de ders verir, farkı kahramanların türüdür. — doğru mu?
2. Anı geçmişte yaşananı sonradan, günlük ise o günün yaşanırken yazımıdır. — doğru mu?
3. Şiirde dize ve kıta, hikâyede ise paragraf yapısı vardır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Masal: hayal ürünü ve olağanüstü olaylar anlatır 2) Doğru. Hikâye: yaşanabilir olay, belirgin kişi ve yer 3) Doğru. Fabl: hayvan kahramanlı, ders veren kısa anlatı

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Hikâye ve Masal Metni Hikâye, gerçek ya da gerçeğe yakın kişilerin etrafında gelişen olayların anlatılmasıdır.
• Cümlede Anlam ve Yorumlama Cümle, düşüncenin anlaşılır ve tam bir biçimde anlatılmasıdır.
• Şiir ve Bilimsel Metin Şiir, kısa dizelerle yazılan ve ahenk kuran sanatlı bir metindir.