Konu Anlatımı
Bu Derste Ne Öğreneceğiz?
Bu derste şunları öğreneceksin:
- Atasözünün ve deyimin tanımını yapar.
- Deyim ile atasözü arasındaki farkı yapı ve anlam yönünden açıklar.
- Yaygın atasözlerini ve deyimleri doğru yorumlar.
- Bir sözün anlamını cümlenin bağlamından bulur.
- Günlük hayatta atasözü ve deyim kullanımını gerekçesiyle örnekler.
Ön Bilgi
Bu konuyu anlamak için önce Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam konusunu bilmen gerekir. Gerçek anlam, sözcüğün sözlükteki ilk ve duyularla doğrulanabilen anlamıdır.
- Gerçek anlamı, duyularla doğrulanabilen temel anlam olarak tanımlar.
- Mecaz anlamın gerçek anlamdan nasıl uzaklaştığını açıklar.
- Bir sözcüğün cümledeki anlamını bağlamdan bulur.
Atasözü ile deyimin yapısını ve anlamlarını karşılaştırarak doğru yorumlama becerisi kazanma
Konu Nedir?
Atasözünün ve deyimin tanımını yapar. Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır.
Hedefler
- Atasözünün ve deyimin tanımını yapar.
- Deyim ile atasözü arasındaki farkı yapı ve anlam yönünden açıklar.
- Yaygın atasözlerini ve deyimleri doğru yorumlar.
- Bir sözün anlamını cümlenin bağlamından bulur.
- Günlük hayatta atasözü ve deyim kullanımını gerekçesiyle örnekler.
- Deyim ve atasözlerinin toplum kültüründeki yerini fark eder.
Önemli Noktalar
Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır.
Deyim genellikle bir iki sözcükten oluşur ve tek başına tam bir yargı bildirmez.
Atasözü bir cümle olarak yazılır, deyim ise cümlenin içinde yer alır.
Her karşılaştığımız söz atasözü değildir; yaygın ve köklü olması gerekir.
Sözün anlamı, içinde geçtiği cümlenin durumuna göre netleşir.
Bazı atasözleri zamanla deyimleşmiş, bazı deyimler de atasözü biçimine dönüşmüştür.
Deyim ve atasözleri doğru yorumlandığında metnin duygusu da daha iyi anlaşılır.
Kurallar ve Örüntüler
| Terim | Anlamı |
|---|
| Atasözü | kısa, ölçülü, yüzyıllarca yaşamış yargı ya da öğüt sözü |
| Deyim | yapısı sabit, bir iki sözcüklü durum anlatımı |
| Anlam bulma sırası | cümleyi oku, parçaları belirle, sonucu düşün, anlamı cümleyle yaz |
| Başından aşkın | çok fazla |
| Kulağından giyinir | karşı tarafa göre davranmak |
Örnekler
- Örnek 1: Atasözünün Anlamını Çözme Damlaya damlaya göl olur. atasözünün anlamını açıklayalım.
Adım 1: Sözdeki parçaları ayıralım: damla, göl olmak.
Adım 2: Damla suyun çok küçük bir parçasıdır; göl ise büyük bir su birimidir.
Adım 3: Küçük birikimlerin büyük bir sonuç doğurabileceğini düşünürüz.
Sonuç: Az ve düzenli çalışma, zamanla büyük başarı getirir.
- Örnek 2: Deyimin Anlamını Bulma Arkadaşım sınav sonuçlarını kimseye söylemedi; sözünü saklamış. cümlesinde sözünü saklamak ne anlama gelir?
Adım 1: Cümlede olan biteni özetleyelim: bir bilgi hiç kimseye aktarılmadı.
Adım 2: Sözünü saklamak ifadesinde saklamak, gizlemek anlamındadır.
Adım 3: Deyimin anlamı cümlenin durumuyla örtüşür: sır saklamak.
Sonuç: Gizli tutmak, sır saklamak
- Örnek 3: Deyim ile Atasözünü Ayırma Eli açık deyimi ile Dost acı söyler. atasözü aynı türden midir?
Adım 1: Eli açık ifadesi tek başına bir cümle kurmaz, bir öbek olarak kullanılır.
Adım 2: Dost acı söyler. ifadesi ise kendi başına bir yargı cümlesidir.
Adım 3: Bu yüzden biri deyim, öteki atasözüdür.
Sonuç: Hayır; biri deyim, öteki atasözüdür.
- Örnek 4: Sözün Anlamını Cümleye Bağlama Sınıfın tahtasını silmek gerekiyor, bu iş başımdan aşkın. cümlesinde başından aşkın ne demektir?
Adım 1: Cümlede yapılması gereken iş tahtayı silmektir.
Adım 2: Sözdeki aşkın sözcüğü, ölçülen bir sınırı aşmayı anlatır.
Adım 3: Sınırı aşan iş, çok fazla iş anlamına gelir.
Sonuç: Çok fazla, gereğinden çok
- Örnek 5: Atasözünün Öğüdünü Belirleme İyilik yıldız gibi büyür. atasözünün verdiği öğüt nedir?
Adım 1: Sözde yıldaz, gittikçe büyüyen ve parlayan bir varlık olarak düşünülmüştür.
Adım 2: İyiliğin de aynı biçimde gittikçe büyüdüğü ve tanındığı söylenir.
Adım 3: Buradan iyi davranışın saygınlık kazandırdığı öğüdü çıkar.
Sonuç: İyi davranış insanı yükseltir ve saygınlık kazandırır.
- Örnek 6: Deyimle Davranışı Anlatma Sınıfa giren öğretmene herkes yerine oturdu. cümlesini bir deyimle anlatabilir miyiz?
Adım 1: Cümlede olan biteni bulalım: herkes hâlâ dururken öğretmene saygı gösterilip oturulmuştur.
Adım 2: Bu davranışı anlatan hazır bir deyim ararız.
Adım 3: Ayağa kalkmak yerine oturmak yerine geçen bir söz buluruz.
Sonuç: Yeri gelince ayağa kalkma anlamında; deyimler bu tür davranışları kısa yoldan anlatır.
Basit Örnek
Önce kolay bir örnekle başlayalım.
Örnek 1: Atasözünün Anlamını Çözme
Damlaya damlaya göl olur. atasözünün anlamını açıklayalım.
- Adım 1: Sözdeki parçaları ayıralım: damla, göl olmak.
- Adım 2: Damla suyun çok küçük bir parçasıdır; göl ise büyük bir su birimidir.
- Adım 3: Küçük birikimlerin büyük bir sonuç doğurabileceğini düşünürüz.
Cevap: Az ve düzenli çalışma, zamanla büyük başarı getirir.
İleri Örnek
Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.
Örnek 6: Deyimle Davranışı Anlatma
Sınıfa giren öğretmene herkes yerine oturdu. cümlesini bir deyimle anlatabilir miyiz?
- Adım 1: Cümlede olan biteni bulalım: herkes hâlâ dururken öğretmene saygı gösterilip oturulmuştur.
- Adım 2: Bu davranışı anlatan hazır bir deyim ararız.
- Adım 3: Ayağa kalkmak yerine oturmak yerine geçen bir söz buluruz.
Cevap: Yeri gelince ayağa kalkma anlamında; deyimler bu tür davranışları kısa yoldan anlatır.
Adım Adım Çözülmüş Örnekler
İki örneği birlikte adım adım çözelim.
Örnek 2: Deyimin Anlamını Bulma
Arkadaşım sınav sonuçlarını kimseye söylemedi; sözünü saklamış. cümlesinde sözünü saklamak ne anlama gelir?
- Adım 1: Cümlede olan biteni özetleyelim: bir bilgi hiç kimseye aktarılmadı.
- Adım 2: Sözünü saklamak ifadesinde saklamak, gizlemek anlamındadır.
- Adım 3: Deyimin anlamı cümlenin durumuyla örtüşür: sır saklamak.
Cevap: Gizli tutmak, sır saklamak
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.
| Kavram | Ne ifade eder | Ayrımı |
|---|
| Atasözü | kısa, ölçülü, yüzyıllarca yaşamış yargı ya da öğüt sözü | Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır. |
| Deyim | yapısı sabit, bir iki sözcüklü durum anlatımı | Deyim genellikle bir iki sözcükten oluşur ve tek başına tam bir yargı bildirmez. |
| Anlam bulma sırası | cümleyi oku, parçaları belirle, sonucu düşün, anlamı cümleyle yaz | Damlaya damlaya göl olur. bir atasözüdür çünkü kendi başına bir yargı cümlesidir; Eli açık ise tek başına anlam taşımayan bir deyimdir. |
| Başından aşkın | çok fazla | Başından aşkın sözünde baş ve aşkın sözcükleri birlikte düşünülür; yalnızca baş kelimesine bakmak anlamı yanlış çıkarır. |
| Kulağından giyinir | karşı tarafa göre davranmak | |
| Atasözü bağımsız cümle kurar | deyim cümle içinde öbek olarak kullanılır | Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır. |
Öğrendiklerimizi Derinlemesine Hatırlayalım
Öğrendiğimiz bilgileri sıraya koyarak birlikte hatırlayalım.
| Öğrendiğimiz bilgi | Günlük hayattan örneği |
|---|
| Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır. | Damlaya damlaya göl olur. atasözünün anlamını açıklayalım. |
| Deyim genellikle bir iki sözcükten oluşur ve tek başına tam bir yargı bildirmez. | Arkadaşım sınav sonuçlarını kimseye söylemedi; sözünü saklamış. cümlesinde sözünü saklamak ne anlama gelir? |
| Atasözü bir cümle olarak yazılır, deyim ise cümlenin içinde yer alır. | Eli açık deyimi ile Dost acı söyler. atasözü aynı türden midir? |
| Her karşılaştığımız söz atasözü değildir; yaygın ve köklü olması gerekir. | Sınıfın tahtasını silmek gerekiyor, bu iş başımdan aşkın. cümlesinde başından aşkın ne demektir? |
Sık Yapılan Hatalar
- Deyim ile atasözünü aynı saymak: Damlaya damlaya göl olur. bir atasözüdür çünkü kendi başına bir yargı cümlesidir; Eli açık ise tek başına anlam taşımayan bir deyimdir.
- Sözün yalnızca ilk kelimesine bakmak: Başından aşkın sözünde baş ve aşkın sözcükleri birlikte düşünülür; yalnızca baş kelimesine bakmak anlamı yanlış çıkarır.
- Her karşılaşılan sözü atasözü sanmak: Atasözü sayılması için yüzyıllarca yaşamış ve herkesçe bilinen yaygın bir söz olması gerekir.
- Deyimi cümle kurar gibi kullanmak: Ağzını açma. biçiminde nokta ile biten bir cümle, deyimin kullanımı değildir; deyim cümle içinde bir öbek olarak yer alır.
- Sözün anlamını bağlamdan aramamak: Aynı deyim farklı cümlelerde farklı sonuç verebilir; anlamı belirleyen asıl etken cümlenin durumudur.
İpuçları
- Sözün anlamını bulmadan önce cümlenin tamamını oku, kimin söylediğini bul.
- Sözün içindeki kişi, nesne ve eylemleri tek tek yaz.
- Atasözü mü deyim mi sorusunu şöyle sor: tek başına yargı cümlesi kuruyor mu?
- Bir sözün atasözü sayılması için çok yaygın bilinmesi gerekir.
- Anlamı bulduktan sonra kendi cümlenle yeniden ifade et; böylece kalıcı olur.
Özet
Atasözü, yüzyıllarca ağızdan ağıza aktarılmış bir yargı, öğüt ya da tecrübeyi anlatan kısa ve ölçülü sözüdür. Deyim ise yapısı sabit, çoğunlukla bir iki sözcükten oluşan ve bir durumu kısaca belirten hazır bir öbeğe it. Atasözü bağımsız bir cümle kurup yargıda bulunur; deyim cümle içinde kullanılıp durumu gösterir. İkisinin de anlamı cümlenin bağlamından bulunur.
Kendini Dene
Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.
- Atasözü geçmişten gelen, halkın yüzyıllarca kullandığı bir söz olduğu için ağızdan ağıza aktarılır. — doğru mu?
- Deyim genellikle bir iki sözcükten oluşur ve tek başına tam bir yargı bildirmez. — doğru mu?
- Atasözü bir cümle olarak yazılır, deyim ise cümlenin içinde yer alır. — doğru mu?
Cevap anahtarı: 1) Doğru. Atasözü: kısa, ölçülü, yüzyıllarca yaşamış yargı ya da öğüt sözü 2) Doğru. Deyim: yapısı sabit, bir iki sözcüklü durum anlatımı 3) Doğru. Atasözü bağımsız cümle kurar, deyim cümle içinde öbek olarak kullanılır
Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.
İlgili Konular
Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:
- Sözcük Yapısı: Kök ve Ekler Sözcükler kök ve eklerden oluşur.
- Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam Gerçek anlam, sözcüğün sözlükteki ilk ve duyularla doğrulanabilen anlamıdır.
- Anlam Katmanları ve Söz Sanatları Sözcükler gerçek anlam, mecaz anlam ve yan anlamla kullanılabilir.
