Sözcükler Arasındaki Anlam İlişkileri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerinin adını ve örneğini birlikte söyler.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli ve ilgisiz sözcükleri ayırt eder.
• Eş anlamlı sözcüklerin neden aynı anlamı taşıdığını açıklar.
• Zıt anlamlı sözcükleri kullanarak karşıt anlam taşıyan cümleler kurar.
• Aynı yazılan farklı anlamlı sözcüklerin cümledeki görevini belirler.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Hece, Kelime ve Sözcük Anlamı konusunu bilmen gerekir. Hece sayısı sesli harf sayısına eşittir ve sözcükler bu kurala göre hecelere ayrılır.

• Sözcükleri sesli harf sayısına göre hecelere doğru ayırır.
• Eş, zıt ve eş sesli sözcükleri ayırt eder.
• Sözcüklerin gerçek ve mecaz anlamlarını cümleye göre ayırt eder.

Eş anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli ve ilgisiz sözcükleri tanıyarak cümlenin anlamını sağlam çözmek

Konu Nedir?

Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerinin adını ve örneğini birlikte söyler. Eş anlamlı iki sözcük birbirinin yerine kullanılabilir, zıt anlamlılar kullanılamaz.

Hedefler

• Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerinin adını ve örneğini birlikte söyler.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli ve ilgisiz sözcükleri ayırt eder.
• Eş anlamlı sözcüklerin neden aynı anlamı taşıdığını açıklar.
• Zıt anlamlı sözcükleri kullanarak karşıt anlam taşıyan cümleler kurar.
• Aynı yazılan farklı anlamlı sözcüklerin cümledeki görevini belirler.
• İki sözcüğün ilgili olup olmadığını gerekçesiyle açıklar.

Önemli Noktalar

Eş anlamlı iki sözcük birbirinin yerine kullanılabilir, zıt anlamlılar kullanılamaz.

Eş sesli sözcüklerin yazılışı aynıdır; anlamı bulmak için cümlenin tamamı okunur.

İlgisiz sözcüklerin anlamları arasında benzerlik ya da karşıt olma bulunmaz.

Zıt anlamlı sözcükler yan yana getirildiğinde karşılaştırma yapılmış olur.

Aynı sözcük, içinde geçtiği cümlenin ortamına göre farklı anlam kazanabilir.

Yakın anlamlı sözcükler anlamları benzer olsa da birebir aynı değildir.

Anlam ilişkisini doğru bilmek yazım yanlışlarını önlemenin en kolay yoludur.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Eş Anlamlı Çifti Bulma Aşağıdaki sözcüklerden hangisi konuşmak ile eş anlamlıdır?

   Adım 1: Konuşmak sözcüğünün anlamını yazalım: düşüncesini sözcüklerle bildirmek.

   Adım 2: Seçenekleri tek tek düşünelim: aramak, düşünmek, yazmak, söylemek.

   Adım 3: Söylemek, düşüncesini sözcüklerle bildirmek anlamına geldiği için eş anlamlıdır.

   Sonuç: Söylemek

2. Örnek 2: Zıt Anlamlı Sözcük Bulma Yüksek sözcüğünün zıt anlamlısını bulalım.

   Adım 1: Yüksek, yer ile arasındaki uzaklığın fazla olduğu ya da yukarıda bulunduğu anlamına gelir.

   Adım 2: Bunun tam karşıtı, aşağıda ve yukarıya göre az uzak olan durumdur: alçak.

   Adım 3: Kontrol ederiz: yüksek ile alçak birbirinin yerine konulamaz, bu yüzden zıt anlamlıdır.

   Sonuç: Alçak

3. Örnek 3: Eş Sesli Sözcüğün Anlamını Cümlede Bulma Yaz mevsimi geldi. cümlesinde yaz sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?

   Adım 1: Yaz sözcüğü birden çok anlam taşır: yazı, mevsim, sıcak ve kurak hava.

   Adım 2: Cümlede mevsim sözcüğü geçtiği için anlam önce daralır.

   Adım 3: Cümlenin konusu yaz geldiği için yaz burada mevsim adı olarak kullanılmıştır.

   Sonuç: Mevsim adı olarak

4. Örnek 4: Eş Anlamlı Sözcükle Cümle Yazma Bu hafta çok çalışma vardı. cümlesindeki çalışma sözcüğünü eş anlamlısıyla değiştirelim.

   Adım 1: Çalışma sözcüğünün birinci anlamı, emek ve zahmette bulunmaktır.

   Adım 2: Bu anlamı karşılayan eş anlamlı sözcük emektir.

   Adım 3: Cümleyi yeniden yazarız: Bu hafta çok emeğim vardı.

   Sonuç: Emek (Bu hafta çok emeğim vardı.)

5. Örnek 5: İlgisiz Sözcükleri Tanıma Defter ve hızlı sözcükleri arasındaki anlam ilişkisi nedir?

   Adım 1: Defter bir nesnedir, hızlı ise bir sıfat olup niteleme yapar.

   Adım 2: Aralarında ne anlam benzerliği ne de karşıt bir bağ bulunur.

   Adım 3: Böyle çiftlerin anlamları arasında hiçbir bağ yoktur.

   Sonuç: İlgisiz sözcüklerdir.

6. Örnek 6: Yakın Anlamlı Sözcükleri Tanıma Eski sözcüğüne yakın anlamlı bir sözcük bulalım.

   Adım 1: Eski, uzun süredir var olan ya da geçmişte kalmış anlamına gelir.

   Adım 2: Kadim, çok eski anlamında kullanılan bir sözcüktür.

   Adım 3: Kadim eskinin yerine her yerde konulamaz; bu yüzden yakın anlamlıdır.

   Sonuç: Kadim

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Eş Anlamlı Çifti Bulma

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi konuşmak ile eş anlamlıdır?

1. Adım 1: Konuşmak sözcüğünün anlamını yazalım: düşüncesini sözcüklerle bildirmek.
2. Adım 2: Seçenekleri tek tek düşünelim: aramak, düşünmek, yazmak, söylemek.
3. Adım 3: Söylemek, düşüncesini sözcüklerle bildirmek anlamına geldiği için eş anlamlıdır.

Cevap: Söylemek

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 6: Yakın Anlamlı Sözcükleri Tanıma

Eski sözcüğüne yakın anlamlı bir sözcük bulalım.

1. Adım 1: Eski, uzun süredir var olan ya da geçmişte kalmış anlamına gelir.
2. Adım 2: Kadim, çok eski anlamında kullanılan bir sözcüktür.
3. Adım 3: Kadim eskinin yerine her yerde konulamaz; bu yüzden yakın anlamlıdır.

Cevap: Kadim

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Söylemek

Örnek 2: Zıt Anlamlı Sözcük Bulma

Yüksek sözcüğünün zıt anlamlısını bulalım.

1. Adım 1: Yüksek, yer ile arasındaki uzaklığın fazla olduğu ya da yukarıda bulunduğu anlamına gelir.
2. Adım 2: Bunun tam karşıtı, aşağıda ve yukarıya göre az uzak olan durumdur: alçak.
3. Adım 3: Kontrol ederiz: yüksek ile alçak birbirinin yerine konulamaz, bu yüzden zıt anlamlıdır.

Cevap: Alçak

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Eş anlamlı ile yakın anlamlıyı aynı saymak: Eş anlamlılar birebir aynı anlamı taşır; yakın anlamlıların anlamları yalnızca birbirine yakındır ve biri diğerinin yerine her zaman geçmez.
• Eş sesli sözcüğü eş anlamlı saymak: Ak sözcüğü hem akarsı hem de beyaz anlamında kullanılır; yazılışları aynı olsa da anlamları farklı olduğu için eş seslidir.
• Zıt anlamlı ile eş sesliyi karıştırmak: Yüksek ile alçak zıt anlamlıdır; aynı yazılan fakat farklı anlam taşıyan sözcükler ise eş sesli sözcük olarak adlandırılır.
• Cümleyi okumadan anlam kararı vermek: Yaz sözcüğü yazı anlamında da mevsim anlamında da kullanılır; hangisinin kastedildiğini yalnızca cümlenin tamamı belirler.
• İlgisiz sözcükleri ilişkili saymak: Kedi ile hızlı arasında ne benzer ne de karşıt bir bağ vardır; böyle sözcük çiftlerine ilgisiz sözcükler denir.

İpuçları

• İki sözcüğü karşılaştırırken önce her birini ayrı ayrı açıkla, sonra karşılaştır.
• Eş sesli sözcükte cümlenin sonuna kadar oku; ipucu son sözcüklerde olabilir.
• Zıt anlamlı bulmak için sözcüğün tam tersini zihninde canlandırmayı dene.
• Şıktaki çiftleri eline al, ilkini oku, sonra ikinciyi o anlamla karşılaştır.
• Kendi cümlende eş anlamlı kullanırsan anlamın değişmediğini görürsün; bu doğru cevabın işaretidir.

Özet

Sözcükler anlamları arasındaki ilişkiye göre eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı, eş sesli ve ilgisiz olarak gruplanır. Eş anlamlılar birbirinin yerine kullanılabilir, zıt anlamlılar birbirinin tam karşıtıdır. Eş sesli sözcükler aynı yazılır fakat anlamları değişir; hangi anlamın kastedildiğine cümlenin bağlamı karar verir. Bu ilişkileri tanımak, cümleyi doğru anlamayı ve yazım yanlışlarını önlemeyi sağlar.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Eş anlamlı iki sözcük birbirinin yerine kullanılabilir, zıt anlamlılar kullanılamaz. — doğru mu?
2. Eş sesli sözcüklerin yazılışı aynıdır; anlamı bulmak için cümlenin tamamı okunur. — doğru mu?
3. İlgisiz sözcüklerin anlamları arasında benzerlik ya da karşıt olma bulunmaz. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Eş anlamlı: yazılış farklı, anlam aynı (akıllı - zeki) 2) Doğru. Yakın anlamlı: anlamlar birbirine yakın (eski - kadim) 3) Doğru. Zıt anlamlı: anlamlar birbirinin karşıtı (yüksek - alçak)

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam Gerçek anlam, sözcüğün sözlükteki ilk ve duyularla doğrulanabilen anlamıdır.
• Hece, Kelime ve Sözcük Anlamı Hece sayısı sesli harf sayısına eşittir ve sözcükler bu kurala göre hecelere ayrılır.
• Deyim ve Atasözlerinde Anlam Atasözü, yüzyıllarca ağızdan ağıza aktarılmış bir yargı, öğüt ya da tecrübeyi anlatan kısa ve ölçülü sözüdür.