Sözcük Yapısı: Kök ve Ekler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sözcüğün kökünü eklerden ayırmayı öğrenir.
• Yapım ekleri ile çekim eklerini tanımlar.
• Sözcüğün yapısı ile anlam değişimi arasındaki bağı kurar.
• Aynı kökten türeyen sözcükleri karşılaştırır.
• Günlük hayattan yeni sözcüklerin anlamını tahmin etmeye çalışır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Deyim ve Atasözlerinde Anlam konusunu bilmen gerekir. Atasözü, yüzyıllarca ağızdan ağıza aktarılmış bir yargı, öğüt ya da tecrübeyi anlatan kısa ve ölçülü sözüdür.

• Atasözünün ve deyimin tanımını yapar.
• Deyim ile atasözü arasındaki farkı yapı ve anlam yönünden açıklar.
• Yaygın atasözlerini ve deyimleri doğru yorumlar.

Sözcük Nasıl Kurulur?

Bir sözcük birden çok parçadan oluşabilir. Bu parçaların biri kök, diğerleri ektir. Sözcüğün yapısını öğrenmek, onun anlamını daha kolay bulmamızı sağlar.

Kök, sözcükteki asıl anlamı taşıyan parçadır. Kökü çıkardığımızda geriye anlamlı bir bölüm kalır. Sözcüğe ek eklenince anlam değişebilir ya da sözcüğün cümle içindeki görevi değişebilir.

Örneğin kitap sözcüğüne lık eki eklenince kitaplık olur. Burada kitap kök, lık ise ektir. Aynı kökten pek çok yeni sözcük türetilebilir.

Kök ve Ekler Nasıl Bulunur?

Sözcüğün sonundan başlayarak ekleri sırayla ayırırız. Her ek ayrıldıktan sonra geriye kalan parçayı kontrol ederiz. Geriye anlamlı bir sözcük kaldıysa o parça köktür.

Mesela gözlük sözcüğünde lük eki ayrılır. Geriye göz sözcüğü kalır. Bu yüzden göz, gözlüğün köküdür; lük ise gözlüğün ekidir.

Ekleri ayırırken ek olmayan harfleri de atamamız gerekir. Örneğin bebekli sözcüğünde li eki vardır, geriye bebek kalır. Bu çalışmaya sözcüğün yapısını incelemek denir.

Eklerin İki Türü

• Yapım eki: Köke yeni bir anlam katar ve yeni bir sözcük oluşturur. Örnek: göz, gözlük, gözlü.
• Çekim eki: Sözcüğün cümle içindeki görevini belirtir. Örnek: ev, evler, evde.
• Ön ek: Sözcüğün başına gelir. Sözcüğü bir bütün olarak yorumlamamıza yardım eder.
• Son ek: Sözcüğün sonuna gelir. Kökün anlamına yeni bir özellik katabilir.

Ekler Anlamı Nasıl Değiştirir?

Tablodaki ilk üç satırda yapım eki vardır. Son satırdaki ler eki ise çekim ekidir. Bu yüzden ağaçsız yeni bir sözcüktür, evler ise ev sözcüğünün çoğul biçimidir.

Bir sözcükte birden fazla ek olabilir. Bu durumda ekleri sondan başa doğru ayırmak işimizi kolaylaştırır.

Örnek

Aşağıdaki sözcüğün kökünü ve eki birlikte bulalım.

1. Önce sözcüğü seçelim: bebekli.
2. Sonundaki li ekini sözcükten ayıralım.
3. Geriye bebek sözcüğü kalır. Bu parça köktür.
4. Bebekli sözcüğünde tek yapım eki vardır ve bu ek yeni bir anlam katar.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Kitaplık sözcüğünün yapısı

kitaplık sözcüğündeki kökü ve eki bulup görevlerini açıklayınız.

1. Adım 1: Sözcüğü sonundan başlayarak inceleriz.
2. Adım 2: lık eki sözcükten ayrılır, geriye anlamlı bir parça kalır.
3. Adım 3: Bu parça kitap sözcüğüdür, yani kök kitaptır.
4. Adım 4: lık eki yeni bir anlam kattığı için yapım eki olduğu anlaşılır.

Cevap: Kök kitap, ek lık yapım ekidir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Eve sözcüğünde çekim eki

eve sözcüğündeki eki bulup görevini açıklayınız.

1. Adım 1: Sözcüğün sonunda bir ek vardır.
2. Adım 2: Bu eki ayırınca ev sözcüğü geriye gelir.
3. Adım 3: Ek, sözcüğün bulunduğu yeri bildirir.
4. Adım 4: Yer bildiren eklere çekim eki denir.

Cevap: e eki bulunma hâlini bildiren çekim ekidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Kök kitap, ek lık yapım ekidir.

Örnek 2: Ağaçlar sözcüğünde ek türü

ağaçlar sözcüğündeki ekin çekim eki olup olmadığını açıklayınız.

1. Adım 1: Sözcüğün sonundaki lar eki görülür.
2. Adım 2: Bu ek kökün anlamına yeni bir özellik katmaz.
3. Adım 3: Ek, sözcüğün birden çok ağaç olduğunu bildirir.
4. Adım 4: Sayı bildiren eklere çekim eki denir.

Cevap: lar eki çekim ekidir, çoğul anlamı bildirir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

Sözcükler kök ve eklerden oluşur. Kök asıl anlamı taşır. Eki kökün sonuna ya da başına eklenebilir. Yapım ekleri yeni anlam katarak yeni bir sözcük oluşturur. Çekim eki ise sayı, sahiplik ve yer gibi bilgiler verir. Sözcüğün yapısını bilmek, yeni sözcüklerin anlamını tahmin etmeyi kolaylaştırır.

Sık Yapılan Hatalar

• Her eki yapım eki sanmak: ler eki çoğul bildirdiği için çekim ekidir.
• Kökü eksik bırakmak: Ekleri ayırırken ek olmayan harfleri de atmak gerekir.
• Ön ek ile son eki karıştırmak: Sözcüğün başına gelen ek ön ek, sonuna gelen ek ise son ektir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Kök, sözcükten ekler ayrıldığında geriye kalan anlamlı parçadır. — doğru mu?
2. Yapım eki kökün anlamına yeni bir özellik katar ve yeni sözcük oluşturur. — doğru mu?
3. Çekim eki sayıyı, sahipliği ve yeri bildirir, yeni sözcük oluşturmaz. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Kök, asıl anlamı taşıyan parçadır. 2) Doğru. Kök + yapım eki = yeni bir sözcük 3) Doğru. Kök + çekim eki = sözcüğün başka bir biçimi

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Anlam Katmanları ve Söz Sanatları Sözcükler gerçek anlam, mecaz anlam ve yan anlamla kullanılabilir.
• Deyim ve Atasözlerinde Anlam Atasözü, yüzyıllarca ağızdan ağıza aktarılmış bir yargı, öğüt ya da tecrübeyi anlatan kısa ve ölçülü sözüdür.
• Cümle Bilgisi Cümle, anlamca tamamlanmış ve noktalama işaretiyle biten kelime grubudur.