Anlam Katmanları ve Söz Sanatları

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Gerçek anlam ile mecaz anlamı tanımlar.
• Metinde anlam katmanlarını bulur.
• Deyim ve atasözlerini tanıyıp anlamlarını açıklar.
• Söz sanatlarını örneklerle gösterir.
• Sözcük ve söz öbeklerinin anlam katmanlarını karşılaştırır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sözcük Yapısı: Kök ve Ekler konusunu bilmen gerekir. Sözcükler kök ve eklerden oluşur.

• Sözcüğün kökünü eklerden ayırmayı öğrenir.
• Yapım ekleri ile çekim eklerini tanımlar.
• Sözcüğün yapısı ile anlam değişimi arasındaki bağı kurar.

Bir Sözün Anlam Katmanları

Her sözcük birden çok anlama gelebilir. Sözcük akla ilk gelen anlamıyla kullanılırsa gerçek anlamını, başka bir anlamla kullanılırsa mecaz anlamını alır.

İçinde birden çok sözcük bulunan, hazır bir yapı olarak kullanılan söz öbeklerine deyim ve atasözü denir. Bunların anlamı, içindeki sözcüklerin anlamından farklıdır.

Gerçek Anlam ve Mecaz Anlam

Akla ilk gelen anlam gerçek anlamdır. Yere serilen halı, yerdeki halı anlamındadır ve bu gerçek anlamdır.

Aynı sözcük başka bir durumda başka bir şeyi anlatabilir. Bu kullanıma mecaz anlam denir. Kalın bir sıcak, sıcak yemeği değil çok sevgiyi anlatır.

• Gerçek anlam: Sözcüğün temel anlamıdır.
• Mecaz anlam: Sözcüğün başka bir şeyi anlatmasıdır.
• Yan anlam: Temel anlama yakın ikinci anlamdır.
• Deyim: Hazır ve sabit yapılı kısa söz öbeğidir.

Deyim ve Atasözü

Deyimler günlük konuşmada sık kullanılır. Atasözü ise bir düşünceyi kısaca anlatır.

Tablodaki örneklerin anlamı, içlerindeki sözcüklerden farklıdır. Bu yüzden her söz öbeğinin anlamını ayrıca öğrenmeliyiz.

Söz Sanatları

Söz sanatları, sözü anlam bakımından daha etkileyici hâle getiren kullanımlardır.

• İstiare: Bir sözcük, başka bir sözcüğün anlamıyla kullanılır. Onun ayakları çabuk koşuyordu.
• Sımile: Bir sözcük, benzetme yoluyla başka bir sözcüğe bağlanır. Bahçe bir deniz gibiydi.
• Tevriye: Sözün gerçek anlamının tersi söylenir. Yalanı ağır bastı.
• Kinaye: Sözün içinde başka bir anlam saklanır. Yani sözü yemin etmek.
• Mecaz-ı mürsel: Tek bir sözcük, gerçek anlamının dışında kullanılır.

Örnek

Aşağıdaki cümlede geçen söz sanatını bulalım.

1. Önce cümlenin anlamını kafamızda canlandırırız.
2. Elmalar, ağaca bakan yüzlere benzetilerek anlatılmıştır.
3. Benzetme yoluyla kurulan bu kullanıma sımile denir.
4. Sımile, cümlenin ötesinde bir etki bırakır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Gerçek anlamı bulma

Masanın üstünde bir kitap duruyordu cümlesinde kitabın anlamını açıklayınız.am öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Cümle Bilgisi Cümle, anlamca tamamlanmış ve noktalama işaretiyle biten kelime grubudur.
• Sözcük Yapısı: Kök ve Ekler Sözcükler kök ve eklerden oluşur.
• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Yüklem, cümlenin işi ya da durumu bildiren ve her cümlede bulunan temel ögesidir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Söz sanatını bulma

Onun gül yüzü odayı aydınlattı cümlesindeki söz sanatını bulup açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlede gül yüzü söz öbeği vardır.
2. Adım 2: Bu öbeğin anlamı, gülün kokusu değildir.
3. Adım 3: Öbeğin anlamı, tatlı ve neşeli yüzdür.
4. Adım 4: Sözcük, başka bir anlamla kullanıldığı için istiare söz sanatı vardır.

Cevap: Cümlede istiare söz sanatı vardır.

Hatırla: bu konuyu Anlam Katmanları ve Söz Sanatları başlığındaki sorulara geçmeden önce kısa bir kez daha gözden geçir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Kitap sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır.

Örnek 2: Mecaz anlamı bulma

Dünün hesabı çok ağırdı cümlesinde ağır sözcüğünü açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlede bir hesaptan söz ediliyor.
2. Adım 2: Ağırlık, bedensi ağır olma anlamını hatırlatır.
3. Adım 3: Cümlede ağır sözcüğü hesabın zor olduğunu anlatır.
4. Adım 4: Anlam taşınan sözcük mecaz anlamdadır.

Cevap: Ağır sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Özet

• Sözcükler gerçek anlam, mecaz anlam ve yan anlamla kullanılabilir.
• Deyim ve atasözü hazır söz öbekleridir; anlamları içlerindeki sözcüklerden farklıdır.
• Atasözü, bir olaydan çıkarılan genel düşünceyi anlatır.
• Söz sanatları sözü daha etkileyici kılar.
• İstiare, sımile, tevriye, kinaye ve mecaz-ı mürsel bunların başlıcalarıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Her sözcükte mecaz aramak — neden yanlış: Sözcük akla ilk gelen anlamıyla kullanılıyorsa gerçek anlamdır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Deyim ile atasözünü aynı saymak — neden yanlış: Deyim kısa ve sabit bir yapıdadır, atasözü ise bir düşünceyi anlatır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Anlamı bilinmeyen söz öbeğini geçmek — neden yanlış: Karşılaşılan her deyim ve atasözü not edilmelidir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Söz sanatını yazım hatası sanmak — neden yanlış: Sanatlı kullanım, yazım kuralına aykırı değildir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Sımile ile istiareyi karıştırmak — neden yanlış: Sımilede benzetme yolu bağlanır, istiarede benzetilen sözcük adı anılmaz. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sözcüğün akla ilk gelen anlamı gerçek anlam, diğer anlamı mecaz anlamdır. — doğru mu?
2. Aynı sözcük metinde gerçek ve mecaz anlamda olabilir, yorum yoluyla bulunur. — doğru mu?
3. Deyim ile atasözünün anlamı, içindeki sözcüklerin anlamından farklıdır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Sözcük, cümlede akla ilk gelen anlamıyla kullanılırsa gerçek anlam alır. 2) Doğru. Sözcük başka bir şeyi anlatırsa mecaz anlam taşır. 3) Doğru. Sözcüğün temel anlamına yakın ikinci anlamı yan anlamdır.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Cümle Bilgisi Cümle, anlamca tamamlanmış ve noktalama işaretiyle biten kelime grubudur.
• Sözcük Yapısı: Kök ve Ekler Sözcükler kök ve eklerden oluşur.
• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Yüklem, cümlenin işi ya da durumu bildiren ve her cümlede bulunan temel ögesidir.