Doğru ve Güvenli Bilgiyi Seçmek

Konu Anlatımı

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Arama Motoru ile Bilgi Bulmak konusunu bilmen gerekir. Arama motoru, yazdığımız kelimelere uygun sayfaların adreslerini listeleyen araçtır.

• Arama motorunun ne işe yaradığını kısaca söyler.
• Arama kutusuna anahtar kelime yazmanın önemini açıklar.
• Sonuç listesinde başlık ve özeti okuyarak doğru sayfayı seçer.

Bu konuda ne öğreneceğiz? internette okuduğumuz bilginin doğru olup olmadığını nasıl anlar, güvenilir kaynakları nasıl seçer ve tehlikeli sayfalardan nasıl korunuruz öğreneceğiz. Her bölüm, konunun bir parçasını açıklar; sonunda kısa bir özet ile sık yapılan hataları gösterir.

Her Bilgi Doğru Değildir

Kaynak güvenilirliği, bir bilginin doğru olup olmadığını anlamak için bilginin yazıldığı yeri ve yazanı incelemektir.

İnternette okuduğumuz her yazı doğru değildir. Kimi yazan kişi doğru bilgiyi aktarırken kimi yazan kişi hata yapabilir, kimi de bilerek yanlış yazabilir. Bu yüzden bir yazıyı okurken ilk sorumuz «bu bilgi gerçekten doğru mu?» olmalıdır. Doğruluğu anlamanın en temel yolu, bilginin yazıldığı yeri ve onu yazan kişiyi incelemektir. Buna kaynak güvenilirliği denir. Yazının altında ya da üstünde yazarın adı, yazının yayımlandığı tarih ve yazıldığı yer varsa bu bilgiler bize çok yardımcı olur. Yazarın adı, öğrendiği okulları ve yaptığı işleri yazıyorsa, o kişinin konuyu bildiğini düşünebiliriz. Yazarı belli olmayan bir yazıda ise güvenilirlik daha düşüktür. Yani bir yazının rengine, resmine ya da sayfa sayısına bakarak karar vermek doğru değildir; asıl olan yazan kişi ve yazıldığı yerdir.

Kaynağı İncelemek ve Karşılaştırmak

Doğru bilgiyi seçmenin ikinci yolu karşılaştırmaktır. Aynı konuyu anlatan iki ya da üç farklı yazıyı okuduğumuzda bir konuda ikisinin de aynı şeyi söylediğini görürsek o bilginin doğruluğu güçlenir. Biri diğerinden farklıysa hangisinin doğru olduğunu anlamak için yazıldığı tarihe, yazarına ve konuyu anlatış biçimine bakarız. Güncellik de çok önemlidir; bir bilgi birkaç yıl önce doğruyd ama bugün değişmiş olabilir. Bu yüzden yazının tarihi görünüyorsa ona da bakmalıyız. Bazı sayfalar tehlike işareti taşır: korkutucu uyarılar yazar, para isteyen bir bağlantı gösterir, adres ya da doğum tarihi gibi kişisel bilgiler isteyen bir form açar ya da bilgi toplamak için oyun gösterir. Bu tür sayfalara yaklaşmamalı, sayfayı kapatıp büyüğümüze haber vermeliyiz. Okunmayan ya da kendini çok büyüten iddialar yazan yazılara da güvenmemeliyiz. Ödevde kullandığımız her bilginin kaynağını yazar adı ve sayfa adresiyle birlikte yazmayı alışkanlık hâline getirmeliyiz.

• Her bilgi doğru değildir: internette yanlış yazılmış metinler de bulunur.
• Yazarı incelemek: yazarın adı ve konusunda ne kadar bilgili olduğuna bakmaktır.
• Yazıldığı yeri incelemek: bilginin hangi siteden geldiğini ve kimin yazdığını denetlemektir.
• Karşılaştırmak: aynı konuyu anlatan iki ya da üç yazıyı okuyup karşılaştırmaktır.
• Güncelliğe bakmak: bilginin hangi tarihte yazıldığını görüp bugünkü durumla karşılaştırmaktır.
• Tehlike işaretlerine uymak: korkutucu uyarı, para isteyen bağlantı ve bilgi isteyen oyunlardan uzak durmaktır.

Günlük Hayattan Örnek

Kerem, ödevi için bir bilgi aradı ve çok heyecanlı bir yazı buldu. Yazıda «dünyadaki bütün kitapların tek bir odada saklandığı» gibi büyük bir iddia vardı. Kerem bu yazıyı hemen kopyalamak istedi. Öğretmeni ona yazarın adına, yazının tarihine ve kaynağına bakmasını söyledi. Kerem aynı konuyu anlatan başka iki yazı daha buldu ve üçünü karşılaştırdı. Üç yazı da aynı şeyi söylemeyince Kerem o bilgiyi kullanmadı. Ödevinde yararlandığı bilginin kaynağını da yazar adıyla birlikte yazdı.

Zeynep, internette dolaşırken «hediye kazanmak için kişisel bilgilerini gir» yazan bir sayfaya rastladı. Sayfanın üstünde büyük harflerle bir uyarı yazıyordu ve hemen bir form açılıyordu. Zeynap hiçbir şey yazmadan sayfayı kapattı. Annesine telefonla açıklayıp sayfanın adresini bildirdi. Annesi sayfanın tanımadığı bir yer olduğunu ve kızının haklı davrandığını söyledi. Zeynap daha sonra öğretmeniyle konuştu ve aynı sayfanın bir arkadaşına da gönderilmesini engelledi. Böylece hem kendisi hem arkadaşları korunmuş oldu.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Kaynak Nedir?

Bir bilginin kaynağı denetlenirken nelere bakılır?

1. Yazarın adı aranır.
2. Yazarın konusunda ne kadar bilgili olduğu düşünülür.
3. Yazının yazıldığı yer ve tarih incelenir.

Cevap: Bir bilginin kaynağı denetlenirken yazarın adı, yazarın konu bilgisi, yazının yazıldığı yer ve tarihi incelenir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 4: Kaynak Gösterme

Ödevde hangi kaynak bilgisi yazılır?

1. Kullanılan yazının yazarı bulunur.
2. Yazının başlığı ve adresi not edilir.
3. Bu bilgiler ödevin sonuna eklenir.

Cevap: Ödevde kullanılan bilginin yazar adı, yazının başlığı ve sayfa adresi yazılarak kaynak gösterilmiş olur.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 1: Kaynak Nedir?

1. Yazarın adı aranır.
2. Yazarın konusunda ne kadar bilgili olduğu düşünülür.
3. Yazının yazıldığı yer ve tarih incelenir.

Cevap: Bir bilginin kaynağı denetlenirken yazarın adı, yazarın konu bilgisi, yazının yazıldığı yer ve tarihi incelenir.

Örnek 2: Karşılaştırma

Aynı konudaki iki yazı nasıl karşılaştırılır?

1. Her iki yazı da okunur.
2. İkisinin söyledikleri yan yana konur.
3. Ortak bilgi doğruluğun göstergesi sayılır.

Cevap: Aynı konudaki yazılar okunup karşılaştırılır; ikisinin de söylediği ortak bilgi, doğruluğun göstergesidir.

Öğrendiklerimizi Yaşamda Uygulayalım

Öğrendiklerimizi günlük yaşamda nasıl kullanacağımızı birlikte görelim.

Özet

• İnternette okunan her bilgi doğru değildir; bazıları yanlış yazılmıştır.
• Kaynak güvenilirliği, bilginin yazıldığı yeri ve yazanı incelemektir.
• Aynı konuyu anlatan birkaç yazı karşılaştırıldığında bilginin doğruluğu güçlenir.
• Yazının tarihi kontrol edilmeli; eski bilgiler bugün geçerli olmayabilir.
• Korkutucu uyarı, para isteyen bağlantı ve bilgi isteyen oyun tehlike işaretidir.
• Ödevde kullanılan bilginin kaynağı yazar adı ve sayfa adresiyle gösterilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yazarı ve kaynağı belli olmayan bir bilgiyi doğru kabul etmek Yanlış, çünkü kaynağı belli olmayan bir yazının güvenilirliği düşüktür; önce yazar ve yer incelenmelidir.
• İlk bulduğu yazıyı doğru varsaymak Yanlış, çünkü ilk bulunan yazı yanlış olabilir; aynı konuda başka kaynaklarla karşılaştırmak gerekir.
• Korkutucu uyarı yazan sayfayı doldurmak Yanlış, çünkü korkutucu uyarı yazan sayfalar bilgi toplamak için kullanılabilir; hiçbir form doldurulmamalıdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. İnternette okunan her bilgi doğru kabul edilmez; sorgulanması gerekir. — doğru mu?
2. Yazarı ve yazıldığı yeri belli olmayan bir yazıya güvenilmemelidir. — doğru mu?
3. Aynı konuda birden çok yazı karşılaştırıldığında doğruluk güçlenir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Kaynak güvenilirliği = yeri ve yazanı incelemek 2) Doğru. Doğru bilgi = en az iki kaynakta örtüşen bilgi 3) Doğru. Güncellik = yazının tarihine bakmak

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Kişisel Bilgilerimizi Korumak Ad, adres, telefon, okul adı, doğum tarihi ve aile bilgileri kişisel bilgidir.
• Arama Motoru ile Bilgi Bulmak Arama motoru, yazdığımız kelimelere uygun sayfaların adreslerini listeleyen araçtır.