Dil ve Anlatım Bozuklukları

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda dil ve anlatım bozukluklarını iki başlıkta inceleyeceksin. Anlama dayalı bozukluklar cümlenin anlamıyla ilgilidir; yapıya dayalı bozukluklar ise sözcüklerin yan yana geliş biçimiyle ilgilidir. Ayrıca bozuklukları bulduktan sonra uygulanacak sekiz adımlı düzeltme yöntemini öğreneceksin. Bu yöntem, bozukluğu bulmaktan düzeltmeyi yazmaya kadar bütün süreci adım adım gösterir.

Anlama Dayalı Bozukluklar

Anlama dayalı bozukluklar cümlenin anlam katmanıyla ilgilidir. Öge eksikliği, cümlede anlamı tamamlayan bir ögenin bulunmamasıdır: "Bahçede çiçekler var." cümlesi bu bozukluğa örnektir; "Bahçede çiçekler açtı." biçiminde düzeltilir. Öge fazlalığı (anlam tekrarı) ise aynı anlamı taşıyan gereksiz bir sözcüğün bulunmasıdır: "Yine yeni bir fikir." ifadesinde yine ile yeni aynı işi görür.

Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir. Anlam kayması (değişme) ise sözcüğün kastedilen anlamın dışında kullanılmasıdır. Mantık ve olay dengesizliği olayların sıraya göre anlatılmamasıdır. Tutarsızlık ise cümle içinde birbiriyle çelişen durumların bulunmasıdır: "Bütün öğrenciler sınıfa girmedi."

Yapıya Dayalı Bozukluklar

Yapıya dayalı bozukluklar sözcüklerin yan yana geliş biçimiyle ilgilidir. Tamlama eksikliği, bir ögenin gereken tümleci almamasıdır: "Sana ne demek istediğini anlamadım." yerine "neyi..." denmelidir. Çatı hatası, işin gerçekten kimin yaptığıyla uyuşmaz. Gereksiz fiil, olayı anlatmaya yaramayan fiildir. Yanlış anlamda kullanılan sözcük, sözcüğün yerine başka bir sözcük konularak düzeltilir: "Suçunu kanıtladı." yerine "Suçunu kanıtlayamadı." denmelidir.

Deyim-atasözü yanlışı, kalıplaşmış ifadenin yarısı değiştirilerek kullanılmasıdır. Yapı bozukluğu ise sözcüklerin yan yana gelişinde tamlama ya da sıralama hatasıdır.

Sekiz Adımlı Düzeltme Yöntemi

Bir metinde dil ve anlatım düzeltmesi yaparken sekiz adım izlenir: (1) Cümlenin ögesini belirle (özne, yüklem). (2) Yükleme "ne? / neyi? / nasıl?" sorularını sor. (3) Anlam tekrarı var mı denetle. (4) Olayların sırasını denetle. (5) Anlamın belirli olup olmadığını denetle. (6) Deyim ve atasözü doğru kullanılmış mı denetle. (7) Çatı ile öznenin uyuşup uyuşmadığını denetle. (8) Cümlenin tek ve açık bir anlam taşıyıp taşımadığını denetle.

Basit Örnek

"Bütün öğrenciler sınıfa girmedi." cümlesinde iki okuma vardır: öğrencilerin hiçbiri girmemiş olabilir, bazıları girmemiş olabilir. Bu tutarsızlık ya da anlam belirsizliği değil, ölçülebilir bir belirsizliktir; cümle "Bütün öğrenciler sınıfa girmedi." biçiminde yazıldığında tek ve açık bir anlam kazanır.

İleri Örnek

Düzeltme yaparken tek bir hatayı düzeltip geçmemek gerekir. Aynı cümlede hem öge fazlalığı hem çatı hatası bulunabilir. Bu yüzden sekiz adım sırayla uygulanmalı, her adımda bulunan hata ayrı ayrı not edilmelidir. Aksi hâlde cümlenin anlamı birden çok kez bozulabilir.

Özgün örnek paragraf (düzeltme çalışması): Öğrenci, yazdığı cümlenin altını çizdi: "Kütüphaneye yeni yeni kitaplar aldım." Öğretmeni ilk önce anlam tekrarını gösterdi, sonra cümlenin ögesini sordu, en sonunda da yüklemdeki zamanın geçmişte kalmaması gerektiğini söyledi. Üç düzeltme birden yapılınca cümle hem anlamını hem de yapısını kazandı.

Özgün örnek dize (anlam kayması denemesi): Aynı kelime iki yerde başka başka anlamda:
Onun sesi odadaki herkesi sarstı.
Bu ses yıllardır kimseyi ürkütmüyor.
İlk dizede sesin yükseğe çıkması, ikinci dizede ise karakterin etkisiz kalması anlatılmak istenmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: "Bahçede çiçekler var." cümlesinde anlam belirsizliği vardır. Doğru: Bu cümlede öge eksikliği vardır; çiçeklerin durumunu belirleyen yüklem eksiktir.
2. Yanlış: "Yine yeni bir fikir." ifadesinde anlam kayması vardır. Doğru: Bu ifadede anlam tekrarı (öge fazlalığı) vardır; yine ve yeni aynı anlamı taşır.
3. Yanlış: Çatı hatası, cümlede gereksiz fiil bulunmasıdır. Doğru: Çatı hatası, işin gerçekten kimin yaptığıyla uyuşmadığı durumdur.
4. Yanlış: Tamlama eksikliği anlama dayalı bir bozukluktur. Doğru: Tamlama eksikliği yapıya dayalı bir bozukluktur; öge eksikliği ise anlama dayalıdır.
5. Yanlış: Deyim ve atasözü yanlış kullanımı yazım hatasıdır. Doğru: Kalıplaşmış ifadenin yarısı değiştirilerek kullanılması bir yapı bozukluğudur.

Özet

Anlama dayalı bozukluklar cümlenin anlamıyla ilgilidir. Öge eksikliğinde anlamı tamamlayan öge bulunmaz (Bahçede çiçekler var). Öge fazlalığında aynı anlamı taşıyan gereksiz sözcük vardır (yine yeni). Anlam belirsizliğinde cümle birden çok anlama gelebilir; anlam kaymasında sözcük kastedilen anlamın dışında kullanılır. Mantık ve olay dengesizliğinde olaylar sıraya göre anlatılmamıştır; tutarsızlıkta ise cümle kendi içinde çelişir. Yapıya dayalı bozukluklar ise sözcüklerin yan yana geliş biçimiyle ilgilidir: tamlama eksikliği, çatı hatası, gereksiz fiil, yanlış anlamda kullanılan sözcük, deyim-atasözü yanlışı ve yapı bozukluğu. Düzeltme sekiz adımda yapılır: ögeyi belirle, yükleme sorularını sor, anlam tekrarını denetle, olay sırasını denetle, anlamın belirli olup olmadığını denetle, deyim-atasözünü denetle, çatı ile özneyi denetle ve tek bir anlam taşınıp taşınmadığını denetle.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Anlama dayalı bozukluklar cümlenin anlamıyla ilgilidir.
• Öge eksikliğinde anlamı tamamlayan öge bulunmaz; örnek olarak Bahçede çiçekler var cümlesi verilebilir.
• Öge fazlalığı aynı anlamı taşıyan gereksiz sözcüktür; yine yeni ifadesi buna örnektir.
• Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir.
• Anlam kayması, sözcüğün kastedilen anlamın dışında kullanılmasıdır.
• Mantık ve olay dengesizliği, olayların sıraya göre anlatılmamasıdır.
• Tutarsızlık, cümle içinde birbiriyle çelişen durumların bulunmasıdır.
• Yapıya dayalı bozukluklar sözcüklerin yan yana geliş biçimiyle ilgilidir.
• Tamlama eksikliği yapıya dayalı bir bozukluktur; örnek olarak Sana ne demek istediğini anlamadım verilebilir.
• Çatı hatası, işin gerçekten kimin yaptığıyla uyuşmadığı durumdur.
• Gereksiz fiil, olayı anlatmaya yaramayan fiildir.
• Deyim ve atasözü yanlışı, kalıplaşmış ifadenin yarısı değiştirilerek kullanılmasıdır.
• Düzeltme yöntemi sekiz adımdan oluşur ve sırayla uygulanır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Özgün beş cümlelik bir metin yazınız ve bu metinde en az üç anlatım bozukluğu bırakınız; daha sonra sekiz adımlı düzeltme yöntemini uygulayarak her bozukluğu adıyla birlikte yazınız ve düzeltilmiş metni veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş cümlelik özgün metnin yazılması 3 puan; en az üç anlatım bozukluğunun bırakılması 4 puan; her bozukluğun adıyla belirtilmesi 6 puan; sekiz adımın sırayla uygulanarak gösterilmesi 6 puan; düzeltilmiş metnin verilmesi 4 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 25 puan.