Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda iki temel kavramı öğreneceksin: kafiye ve redif. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz. Ayrıca şiirde kullanılan nazım türlerini (sarnıç, girit, münşeid, karınca, muayene, balad) tanıyacaksın ve bunları birbirinden ayırt edeceksin.
Kafiye ve Redif
Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. Redifin kendisi kafiye sayılmaz; redifden önce gelen sesler kafiyeyi oluşturur. Örneğin "geldi" ve "gitti" sözcüklerinde "di" sesi rediftir, kafiyeyi oluşturan "e" ile "i" sesleridir.
| Redif türü | Örnek | Özellik |
|---|
| Düz redif | geldi, gitti | Redif kendisi düz ünlü içerir. |
| Yuvarlak redif | görü, geldi | Redif kendisi yuvarlak ünlü içerir. |
| Karma redif | Düz ve yuvarlak ünlünün ikisi bulunur. | İki ünlü çeşidini bir arada taşır. |
| Zengin redif | akşam oldu, vakit oldu | Birden çok hece içerir. |
Nazım Türleri
Nazım türleri biçime göre sınıflandırılır. Sarnıç, bütün mısraları aynı olan şiirdir; hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır. Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlatır ve 8 mısra + 4 mısra düzeninde olur. Münşeid, mısraları hece sayılarına göre adlandırılır (8'li münşeid, 11'li münşeid). Karınca, her mısranın kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başladığı zincirleme düzendir. Muayene, mısra başlarında "mu", "ay", "ne" hecelerinin nöbetleşe geldiği düzendir. Balad ise 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla yazılır.
Kafiye mi Redif mi?
Bu ayrımın güvenilir yolu şudur: Dize sonundaki ifadeyi ikiye ayırın. Son ek ya da sözcük rediftir; ondan önceki sesler kafiyeyi oluşturur. Redif çıkarıldığında geriye kalan bölüm kafiyedir. Kafiyeden önce gelen kısma aruzda cinah denir; redifle karıştırılmamalıdır.
Basit Örnek
"Sabah oldu" ve "Yazak oldu" dizelerinde dize sonundaki "oldu" sözcüğü rediftir. Redif çıkarıldığında geriye "sabah" ve "yazak" kalmıştır; bu iki sözcüğün sonundaki "ah" ve "ak" sesleri kafiyeyi oluşturur. Örnekteki redif bir hece içerdiği için düz redif örneğidir.
İleri Örnek
"Akşam oldu" ve "Vakit oldu" dizelerinde redif yine "oldu"dur; ancak bu redif birden çok hece içerdiği için zengin redif örneğidir. Zengin redifte kafiye kısmı ile redif kısmı birlikte uzun bir blok oluşturur; bu yüzden zengin redifli dizelerde kafiyeyi bulmak, düz redifli dizelere göre daha zordur. Sarnıç ile girit arasındaki fark da ölçüden değil, düzenin belli sayıda mısra sonunda yeniden başlamasından doğar.
Özgün örnek paragraf (kafiye ve redif çalışması): Öğrenci, kâğıdın köşesine iki dize yazdı; sonra her dizenin sonundaki sözcüğü çizdi ve "bu redif" dedi. Öğretmeni onayladı, ardından redifin hemen öncesini koydu ve "şimdi kafiye burada" dedi. Dersin en zor kısmı bu iki kavramı ayırmaktı, ama kâğıda çizilince bir anda anlaşıldı.
Özgün örnek dize (balad denemesi, 4+4+4 ve AABB): Sabah oldu, yol açıldı,
Yazak oldu, yürek çarptı.
Akşam oldu, kapılar kapandı,
Vakit oldu, sözler anlatıldı.
Bu dizeler 4+4+4 düzeninde yazılmış; ilk dörtlük AABB, ikinci dörtlük AABB kafiye şemasına uygundur.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: Redif de kafiye sayılır. Doğru: Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve kendisi kafiye sayılmaz.
- Yanlış: Sarnıç ile girit arasındaki fark yalnızca dize sayısıdır. Doğru: Girit, belli sayıda mısradan sonra (8 mısra + 4 mısra düzeninde) yeni bir sarnıç başlatır.
- Yanlış: Münşeid, mısraların kafiye düzenine göre adlandırılmasıyla oluşur. Doğru: Münşeid, mısraları hece sayılarına göre adlandırılır (8'li münşeid, 11'li münşeid).
- Yanlış: Balad 4+4+4 düzeninde ABAB kafiye şemasıyla yazılır. Doğru: Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla yazılır.
- Yanlış: Karınca düzeninde her mısra kendisinden sonraki mısranın son kelimesiyle başlar. Doğru: Karıncada her mısra, kendisinden sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar ve düzen zincirleme kurulur.
Özet
Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif dört başlıkta incelenir: düz redif (geldi, gitti), yuvarlak redif (görü, geldi), karma redif (düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bulunur) ve zengin redif (akşam oldu, vakit oldu). Nazım türleri şunlardır: sarnıç (bütün mısraları aynı), girit (8 mısra + 4 mısra düzeninde yeni sarnıç), münşeid (hece sayılarına göre adlandırılır), karınca (her mısra sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar), muayene (mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir) ve balad (4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla). Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir; redifle karıştırılmamalıdır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır.
- Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür.
- Redifin kendisi kafiye sayılmaz.
- Düz redif örneği geldi ve gitti sözcükleridir.
- Yuvarlak redif örneği görü ve geldi sözcükleridir.
- Karma redifte düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bulunur.
- Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu ve vakit oldu buna örnektir.
- Sarnıçta bütün mısralar aynıdır; hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır.
- Girit 8 mısra + 4 mısra düzeninde yeni bir sarnıç başlatır.
- Münşeid mısraları hece sayılarına göre adlandırılır.
- Karıncada her mısra, sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar.
- Muayenede mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir.
- Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla yazılır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Redif türünü belirleme konusunun adımları:
- Adım 1: Dize sonundaki ekleri belirle, her ikisinde de dün/ü dizesinin sonu aynı işlevdedir.
- Adım 2: Redifi ayır, redif dize sonundaki ek ya da sözcüktür.
- Adım 3: Redifin ünlüsüne bak, bu örnekte yuvarlak ünlü vardır.
- Adım 4: Sonuçlan, örnek yuvarlak rediftir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirin | Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. |
| Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağla | Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür. |
| Redifin kendisi kafiye sayılmaz. | Redifin kendisi kafiye sayılmaz. |
| Düz redif örneği geldi ve gitti sözcükle | Düz redif örneği geldi ve gitti sözcükleridir. |
| Yuvarlak redif örneği görü ve geldi sözc | Yuvarlak redif örneği görü ve geldi sözcükleridir. |
| Karma redifte düz ve yuvarlak ünlülerin | Karma redifte düz ve yuvarlak ünlülerin ikisi bulunur. |
| Zengin redif birden çok hece içerir; akş | Zengin redif birden çok hece içerir; akşam oldu ve vakit oldu buna örnektir. |
| Sarnıçta bütün mısralar aynıdır; hem ölç | Sarnıçta bütün mısralar aynıdır; hem ölçü hem kafiye düzeni aynıdır. |
| Girit 8 mısra + 4 mısra düzeninde yeni b | Girit 8 mısra + 4 mısra düzeninde yeni bir sarnıç başlatır. |
| Münşeid mısraları hece sayılarına göre a | Münşeid mısraları hece sayılarına göre adlandırılır. |
| Karıncada her mısra, sonraki mısranın il | Karıncada her mısra, sonraki mısranın ilk kelimesiyle başlar. |
| Muayenede mısra başlarında mu, ay, ne he | Muayenede mısra başlarında mu, ay, ne heceleri nöbetleşe gelir. |
| Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye | Balad 4+4+4 dizeleri hâlinde AABB kafiye şemasıyla yazılır. |
Kendini Dene
Soru: Kendi yazdığınız dört dizelik bir dörtlükte kafiyeyi ve redifi ayırt ediniz: her dize için kafiyeyi oluşturan sesleri ve redifi belirtiniz; ardından redifin hangi tür olduğunu gerekçesiyle yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kafiyeli ve redifli dört dizelik bir dörtlüğün yazılması 6 puan; her dizede kafiyeyi oluşturan seslerin gösterilmesi 5 puan; her dizede redifin belirlenmesi 4 puan; redifin düz, yuvarlak, karma ya da zengin türlerinden hangisi olduğunun gerekçesiyle yazılması 3 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 20 puan.
Kafiye, Redif ve Nazım Türleri — Sık Sorulan Sorular
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda iki temel kavramı öğreneceksin: kafiye ve redif. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz. Ayrıca şiirde kullanılan nazım türlerini (sarnıç, girit, münşeid, karınca, muayene, balad)…
Kafiye mi Redif mi?
Bu ayrımın güvenilir yolu şudur: Dize sonundaki ifadeyi ikiye ayırın. Son ek ya da sözcük rediftir; ondan önceki sesler kafiyeyi oluşturur. Redif çıkarıldığında geriye kalan bölüm kafiyedir. Kafiyeden önce gelen kısma aruzda cinah denir; redifle karıştırılmamalıdır.
Kafiye, Redif ve Nazım Türleri nedir?
Bu konuda iki temel kavramı öğreneceksin: kafiye ve redif. Kafiye, dize sonundaki seslerin birbirine uyum sağlamasıdır. Redif ise dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür; redifin kendisi kafiye sayılmaz. Ayrıca şiirde kullanılan nazım türlerini (sarnıç, girit, münşeid, karınca, muayene, balad)…
Kafiye, Redif ve Nazım Türleri konusunda ne öğrenilir?
Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür.
Kafiye, Redif ve Nazım Türleri konusunda sık yapılan hatalar nelerdir?
Redifi kafiyeden ayırmamak: Redif, dize sonunda kafiyeyle uyum sağlayan ek ya da sözcüktür ve kendisi kafiye sayılmaz. Girit ile sarnıcı aynı saymak: Girit, belli sayıda mısradan sonra yeni bir sarnıç başlatır ve 8 mısra + 4 mısra düzeninde olur.
