12. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 12. Sınıf · Yazım, Anlatım, Akademik Yazım ve İletişim
Bu konuda iki ayrı metin türünü ele alacağız: haber metni ve senaryo (belgesel) metni. Haber tarafında 5N+1 ölçütünü, haberin bölümlerini ve haber dilinin özelliklerini öğreneceksin. Senaryo tarafında ise görüntü, ses, müzik ve efekt olmak üzere dört temel öğeyi, senaryoda bulunması gereken bilgileri ve belgesel amaçlarını inceleyeceksin. Son olarak hazırlık aşamalarını sıraya koyacaksın.
Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir. Haberin ölçüsü 5N+1 ile verilir: Ne oldu, Nerede oldu, Ne zaman oldu, Kim yaptı, Nasıl oldu, Neden oldu. Bu altı sorunun tamamının haber metninde karşılığı bulunmalıdır.
Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir. Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır. Gövde ise alt başlıklarla ilerler. Haber dili anlaşılır, tarafsız (nötr), nesnel, kısa ve belgisiz sözcük kullanmayandır. Haberde yorum ve yargı yazılmaz.
| Ölçüt | Haberde aranan |
|---|---|
| Ne | Olayın kendisi |
| Nerede | Olayın yeri |
| Ne zaman | Olayın tarihi |
| Kim | Olayda görev alan kişi |
| Nasıl | Olayın geliş biçimi |
| Neden | Olayın nedeni |
Senaryo, sesli-görsel bir yapımın metnidir. Dört temel öğesi görüntü (aksiyon), ses (diyalog), müzik ve efekttir. Senaryoda sahne başlıkları, sahne numarası, iç mekân ya da dış mekân bilgisi, gündüz-gece bilgisi, diyaloglar ve yönerge yazılır. Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcı cümlelerden oluşur; diyaloglar karakterin konuşma diline uygun olmalıdır.
Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirme olarak sıralanır. Hazırlık aşamaları ise şu sırayla yürür: konu araştırması → senaryo yazımı → çekim → kurgu (montaj) → seslendirme → müzik. Kurgu (montaj) çekimden sonra gelir; seslendirme ve müzik en sonda işlenir.
"Şehirde su kesintisi yaşandı." cümlesinde yalnızca ne sorusu vardır. Haberin tam olması için nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularının da karşılığı bulunmalıdır. Eksik 5N+1 ölçütü, haberin eksik yazıldığı anlamına gelir.
Haberde yorum yazılmaz; bu, metnin güvenilirliğini korur. Senaryoda ise yönerge bulunur ve bu yönerge görüntüyle ilgilidir: "Kamera pencereye doğru yavaşça yaklaşır." Görüntü yönergeyle, ses diyalogla, müzik ve efekt ise metinde ayrıca belirtilir. Dört öğe birlikte düşünülmediğinde yapım eksik kalır.
Özgün örnek (haber spotu denemesi): Spot cümlesi yalnızca olayı söylememeli, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularına da cevap vermeliydi. İlk yazımda yer ve zaman eksikti; ikinci yazımda bu iki bilgi eklendiğinde haber ancak o zaman eksiksiz sayıldı.
Özgün örnek dize (senaryo ritmi denemesi): Perde bir, iç mekân, gece:
Yağmur camları tıkırdatıyordu.
Kapı açıldı, biri fısıldadı.
Bu satırlar sahne numarası, mekân, zaman ve diyalog öğelerini bir arada taşır.
Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir. Haberin ölçüsü 5N+1'dir: ne oldu, nerede oldu, ne zaman oldu, kim yaptı, nasıl oldu ve neden oldu. Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir. Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır; gövde alt başlıklarla ilerler. Haber dili anlaşılır, tarafsız, nötr, nesnel ve kısadır; belgisiz sözcük kullanılmaz ve yorum ya da yargı yazılmaz. Senaryo ise sesli-görsel bir yapımın metnidir ve dört temel öğesi görüntü (aksiyon), ses (diyalog), müzik ve efekttr. Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcıdır; diyaloglar karakterin konuşma diline uygun olmalıdır. Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirmedir. Hazırlık aşamaları konu araştırması, senaryo yazımı, çekim, kurgu (montaj), seslendirme ve müzik şeklinde sıralanır.
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Örnek 1: 5N+1 çözümleme konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğ | Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir. |
| Haberin ölçüsü 5N+1'dir. | Haberin ölçüsü 5N+1'dir. |
| 5N+1 ölçütünde ne, nerede, ne zaman, kim | 5N+1 ölçütünde ne, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularına cevap aranır. |
| Haberin bölümleri başlık, spot ve gövded | Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir. |
| Spot, haberin özetidir ve 5N+1 soruların | Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır. |
| Gövde, haberin alt başlıklarla ilerleyen | Gövde, haberin alt başlıklarla ilerleyen bölümüdür. |
| Haber dili anlaşılır, tarafsız, nötr, ne | Haber dili anlaşılır, tarafsız, nötr, nesnel ve kısadır. |
| Haberde yorum ve yargı yazılmaz. | Haberde yorum ve yargı yazılmaz. |
| Senaryo, sesli-görsel bir yapımın metnid | Senaryo, sesli-görsel bir yapımın metnidir. |
| Senaryonun dört temel öğesi görüntü, ses | Senaryonun dört temel öğesi görüntü, ses, müzik ve efekttir. |
| Senaryoda sahne başlıkları, sahne numara | Senaryoda sahne başlıkları, sahne numarası, mekân, gündüz-gece bilgisi, diyaloglar ve yönerge yazılır. |
| Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcıd | Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcıdır. |
| Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendir | Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirmedir. |
| Hazırlık sırası konu araştırması, senary | Hazırlık sırası konu araştırması, senaryo yazımı, çekim, kurgu (montaj), seslendirme ve müziktir. |
Soru: Özgün bir haber metni yazınız: başlık, spot ve gövde olmak üzere üç bölüm kurunuz; spotta 5N+1'in altı sorusunun tamamını karşılayınız ve gövdeyi alt başlıklarla düzenleyiniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç bölümlü haber yapısının kurulması 4 puan; spotta 5N+1'in altı sorusunun tamamının karşılanması 8 puan; başlığın kısa ve ilgi çekici olması 3 puan; gövdenin alt başlıklarla düzenlenmesi 4 puan; haber dilinin tarafsız, nötr ve kısa olması 4 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 25 puan.
Bu konuda iki ayrı metin türünü ele alacağız: haber metni ve senaryo (belgesel) metni. Haber tarafında 5N+1 ölçütünü, haberin bölümlerini ve haber dilinin özelliklerini öğreneceksin. Senaryo tarafında ise görüntü, ses, müzik ve efekt olmak üzere dört temel öğeyi, senaryoda bulunması gereken bilgileri ve belgesel…
Bu konuda iki ayrı metin türünü ele alacağız: haber metni ve senaryo (belgesel) metni. Haber tarafında 5N+1 ölçütünü, haberin bölümlerini ve haber dilinin özelliklerini öğreneceksin. Senaryo tarafında ise görüntü, ses, müzik ve efekt olmak üzere dört temel öğeyi, senaryoda bulunması gereken bilgileri ve belgesel…
Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir.
Haberde yorum ya da yargı yazmak: Haber dili tarafsız ve nesneldir; yorum ve yargı habere yazılmaz. 5N+1 ölçütünü beş soru saymak: 5N+1, ne, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden olmak üzere altı sorudan oluşur.
Haber tanımı: güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metin. · 5N+1 ölçütü: ne oldu, nerede oldu, ne zaman oldu, kim yaptı, nasıl oldu, neden oldu. · Haberin bölümleri: başlık, spot (özet paragraf), gövde (alt başlıklarla). · Spot tanımı: haberin özeti olan ve 5N+1 sorularına cevap veren…
Aşağıdakilerden hangisi 5N+1 ölçütünde sorulmayan boyuttur?
Doğru cevap: D) Üslup.
5N+1 ölçütünde ne, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorulur. Üslup bir ölçüt değildir. Doğru cevap: Üslup.
Haber başlığının temel özelliği nedir?
Doğru cevap: A) Kısa ve ilgi çekici olması
Haber başlığı kısa ve ilgi çekici olmalıdır. Ayrıntılar gövdede verilir; başlıkta yazarın yargısı bulunmaz.
Aşağıdakilerden hangisi senaryo hazırlığında çekimden hemen sonra gelen aşamadır?
Doğru cevap: A) Kurgu (montaj)
Çekimden hemen sonra kurgu (montaj) gelir. Seslendirme ve müzik ise daha sonraki aşamalardır.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Belgesel ve Haber Metni Yazımı konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç