Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda şiirin ses düzenini ölçen ölçü kavramını tanıyacaksın. Önce ölçünün ne olduğunu ve ölçülü-ölçüsüz ayrımını öğreneceksin. Ardından hece ölçüsü ile aruz ölçüsünün temel kavramlarını göreceksin. Son bölümde ise mısra ve nazım birimi kavramları ele alınacaktır. Ölçü sorularını çözerken kullanacağın pratik bir sayım yöntemi de verilecektir.

Ölçü Nedir?

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir. Düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir. Yani şiirin düzeni varsa ölçülü, yoksa ölçüsüzdür. Ölçünün birimi mısra değil hecedir; bu yüzden mısra sayısını ölçü diye düşünmek yanlıştır.

Hece Ölçüsü

Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür. Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür. Heceye geçen adlar arasında Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy (Çanakkale Destanı) ve Nazım Hikmet sayılır.

Ölçü bozulması ise nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli ayrılmasıdır. Ölçü bozulması bir hata değil, seçilmiş bir sanat kararıdır.

Aruz Ölçüsü (Tanım Düzeyi)

Aruz Arapça ve Farsça kökenli, esası "akdad/fetedir" olan ölçüdür. Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. Birimler 2, 3 veya 4 birimli dizilişler hâlinde adlandırılır: mübtedâ, fâilât (2 birimli); müfâilâtü ma'nâ, müsennâ (3 birimli); müsâil, mütelâ (4 birimli).

Aruzda Arapça-Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçülür; bu yüzden Türkçeye her zaman uymaz. Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir. Türkçede aruzdan vazgeçme eğilimi vardır; bu yüzden hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.

Mısra ve Nazım Birimi

Nazım, şiirin mısralar dizisidir. Mısra ise ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir; yani şiirin en küçük birimidir. Bu iki kavram karıştırılmamalıdır: mısra tek bir birim, nazım ise bu birimlerin oluşturduğu bütündür.

Basit Örnek

Üç dize verilmiştir ve hece sayıları 8, 8 ve 8'dir. Ölçünün birimi hece olduğu için bu şiirde hece sayısı sabittir; ölçü 8'li hece ölçüsüdür. Buna karşılık hece sayıları 11, 7, 14 olan bir başka dize dizisinde sayılar eşit değildir; orada ölçüden söz etmek için başka bir adlandırma gerekir.

İleri Örnek

Bir dizenin hece sayısı 8 olsa bile hece denkliği (hece yapısının dizeler arasında eşitlenmesi) sağlanmamışsa o dize, ölçülü bir dizenin parçası sayılmaz. Bu yüzden ölçü sorusunda yalnızca sayıya bakmak yetmez; hece denkliği de kontrol edilmelidir. Aruzda ise ölçü çizgisine birim, tanımlayan ilk çizgiye serefe adı verilir; bu iki terimi karıştırmamak gerekir.

Özgün örnek paragraf (ölçü tartışması): Şair, dört dize yazdı; ilk üç dizede sekiz hece sayıldı, dördüncüde ise yedi. Okur önce kafasına takıldı, sonra metni yüksek sesle okudu ve bozukluğun şiirin havasına uygun bir yerde bilinçli bir seçim olduğunu anladı. Ölçü bozulması bir eksiklik değil, bir tercihti.

Özgün örnek dize (8'li hece ölçüsü denemesi): Gün battı yollarım taştı,
Soğuk hava yüzde gezdi,
Ben de durdum karanlıkta,
Uzun bir sessizlik oldu.
Bu dörtlüğün her dizesi sekiz hecelidir; ölçünün birimi hece olduğu için dize sayısı değil hece sayısı denetlenmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Ölçünün birimi mısradır. Doğru: Ölçü, hece sayısına dayanan bir ses düzenidir ve birimi hecedir; mısra şiirin en küçük birimidir.
2. Yanlış: Dörtlük düzeni varsa şiir ölçülüdür. Doğru: Dörtlük düzeni tek başına ölçü kanıtı değildir; ölçü için hece sayısının sabit olması gerekir.
3. Yanlış: Aruzda birimi tanımlayan ilk çizgiye birim denir. Doğru: Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
4. Yanlış: Ölçü bozulması bir yazım hatasıdır. Doğru: Ölçü bozulması, nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli olarak ayrılmasıdır.
5. Yanlış: Türkçede aruz her zaman rahat ölçülür. Doğru: Arapça-Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için aruz Türkçeye her zaman uymaz.

Özet

Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir; düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir. Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir. Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür; Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür. Heceye geçen adlar arasında Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy ve Nazım Hikmet sayılır. Ölçü bozulması ise ölçüden bilinçli ayrılmadır. Aruz Arapça ve Farsça kökenli, esası akdad olan bir ölçüdür; ölçü çizgisine birim, tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. Kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir. Mısra, ölçüsü ve yapısı bakımından ayrılan en küçük birimdir; nazım ise mısraların oluşturduğu bütündür.